“Ysbrydolwyd gan Annie”: Hanes Deiseb Merched dros Heddwch i America, 1924

Hafan - Deiseb Menywod Stori'r Ddeiseb Ffilmiau Erthygl #IWD2020
Welsh Women's Peace Petition of 1924 being presented in Washington

Cafodd Deiseb Merched dros Heddwch Cymru 1923, a gydlynwyd gan Undeb Cynghrair y Cenhedloedd Cymru, ei lofnodi gan 390,296 o ferched yn galw ar America i ymuno ac arwain Cynghrair y Cenhedloedd, er mwyn atal argyfwng rhyfel arall yn sgil y Rhyfel Byd Cyntaf. Cyflwynodd y ddirprwyaeth o Gymru, dan arweiniad Annie Jane Hughes-Griffiths (a welir yn y llun uchod yn Washington, Mawrth 1924), y Gofeb i’r Arlywydd Calvin Coolidge, ynghyd â Chynghrair Genedlaethol y Pleidleiswyr Benywaidd a gynrychiolai filiynau o ferched America.

Yn 1923 – ar ôl i erchyllterau’r Rhyfel Byd Cyntaf ysgogi cenhedlaeth gyfan yn erbyn gwrthdaro – trefnodd merched o Gymru ymgyrch heb ei hail dros heddwch rhyngwladol. Arwyddodd 390,296 o ferched ddeiseb drwy Undeb Cynghrair y Cenhedloedd Cymru (a nodwyd yn y wasg i fod dros 7 milltir o hyd), yn galw ar America i ymuno ac arwain Cynghrair y Cenhedloedd newydd – yn galw am ‘Gyfraith nid Rhyfel’. Dyma hanes yr em hon o gasgliadau archif Teml Heddwch ac Iechyd Cymru.

Deiseb Merched dros Heddwch Cymru i America yw un o’r straeon mwyaf ysbrydoledig sydd wedi dod i’r amlwg drwy’r rhaglen ‘Cymru dros Heddwch’a ariennir gan Gronfa Dreftadaeth y Loteri dros gyfnod canmlwyddiant y Rhyfel Byd Cyntaf 2014-18. Dan arweiniad Canolfan Materion Rhyngwladol Cymru mewn partneriaeth â 10 o sefydliadau mwyaf blaenllaw Cymru, archwiliodd Cymru dros Heddwch sut, yn y 100 mlynedd ers y Rhyfel Byd Cyntaf, yr oedd pobl wedi cyfrannu at yr ymgyrch dros heddwch – yn cynnwys cannoedd lawer o wirfoddolwyr a grwpiau cymunedol ledled Cymru yn datgelu a chydgysylltu, am y tro cyntaf, y stori genedlaethol am dreftadaeth heddwch gyfoethog Cymru.

Mae Deiseb Heddwch y Merched ei hun wedi cyfareddu miloedd o ymwelwyr â’r arddangosfa, wedi denu diddordeb gwleidyddion ac academyddion, ac wedi ysbrydoli’r broses o greu ymgyrch wedi’i harwain gan y gymuned o’r enw ‘Heddwch Nain/Mam-gu, gyda’r nod o gael Merched Cymru i weithredu dros heddwch heddiw, ar gyfer y canmlwyddiant yn 2023-4.

Mae trafodaethau yn yr arfaeth rhwng Llyfrgell Genedlaethol Cymru a’r Sefydliad Smithsonian gyda’r bwriad o ddigideiddio llofnodion y Ddeiseb a gynhaliwyd yn Washington, ac efallai hyd yn oed eu haduno â Rhwymiad a Datganiad y Gofeb a gedwir gan WCIA, ar gyfer canmlwyddiant  2024 o’r ymgyrch ryfeddol hon.

LAWRLWYTHO & ARGRAFFU           TUDALEN HAFAN DEISEB MENYWOD


Contents Quick References & Links

    • Hanes ‘Ailddarganfod’ y Ddeiseb
    • Hanes ‘Merched, Rhyfel a Heddwch’
    • Hanes Ymgyrch Deiseb 1923 – o’r Archifau:
      • Tarddiad y Syniad;
      • Celf Heddwch – Creu’r Gofeb;
      • Yn y Smithsonian hyd heddiw;
      • Cyflwyno Mrs Peter Hughes Griffiths ac Undeb Cynghrair y Cenhedloedd Cymru.
    • Dyddiadur Annie: Hanes y Ddirprwyaeth Heddwch i America.
      • Y Ffarwél: Llundain, Lerpwl a’r Fordaith dros yr Iwerydd
      • Efrog Newydd: Merched o Gymru ac America yn Uno
      • Washington: Cyflwyno i’r Arlywydd
      • Taith Heddwch o amgylch y Taleithiau: Chicago, Salt Lake City, Arfordir y Gorllewin a Thuag Adref
    • Effaith Deiseb Heddwch y Merched

    Y Dyfodol: Sut allwch chi Helpu?

Hanes yr ‘Ailddarganfod’

Yn 2014, yn ystod y gwaith ymchwil o sefydlu’r prosiect ‘Cymru dros Heddwch’, roedd Prif Weithredwr WCIA Martin Pollard (sydd erbyn hyn yn Brif Weithredwr Cymdeithas Ddysgedig Cymru) yn archwilio hen gyfrolau yn llyfrgell Teml Heddwch ac Iechyd Cymru. Darganfyddodd rwymiad o Ledr Moroco ag arno arysgrif haen aur cyfareddol tu hwnt:

YR APEL: ODDIWRTH FERCHED CYMRU A MYNWY AT FERCHED UNOL DALEITHIAU YR AMERICA
THE MEMORIAL FROM WALES SIGNED BY 390,296 WOMEN IN WALES AND MONMOUTHSHIRE,
TO THE WOMEN OF THE UNITED STATES OF AMERICA

Y tu mewn, ceir dim ond ychydig dudalennau o femrwn felwm wedi ei oliwio mewn llawysgrif arddull canoloesol o Inc India gyda datganiad o Heddwch ac Undod rhwng merched Cymru ac America – yn galw ar America i ymuno ac ymgymryd â rôl ryngwladol-flaenllaw yng Nghynghrair y Cenhedloedd i ffurfio ‘heddwch ar gyfer cenedlaethau’r dyfodol’ yn sgil y Rhyfel Byd Cyntaf. Cofiai Martin Pollard:

“It was a breathtaking moment… This document commemorated a post-WW1 peacebuilding movement of vast ambition, far beyond anything we have witnessed in living memory. But how could such a story not be known as part of Wales’ story – and especially of the Temple of Peace? How could such a record have become forgotten in plain sight? Where were the signatures… and where might they be now? How was such a gargantuan effort coordinated? Who by… and who to? What happened, and what happened as a result? How might we find out…?”

Hanes ‘Merched, Rhyfel a Heddwch’

Fe wnaeth gwirfoddolwyr a grwpiau cymunedol ledled Cymru helpu i archwilio un o ‘hanesion cudd’ mwyaf diddorol Cymru am heddwch; gweithredu gan ferched Cymru ar y llwyfan rhyngwladolgreu gwell byd allan o ludw’r Rhyfel Byd Cyntaf. Mae’n ingol ystyried y gweithredoedd hyn yng nghyd-destun y 1920au cynnar: dim ond yn 1918 y cafodd y Bleidlais – yr hawl i bleidleisio – ei hymestyn i ‘ferched oedd yn berchen ar eiddo’, ac ni fyddai’n cael ei hymestyn i’r rhan fwyaf o ferched tan 1928. Yn y cyd-destun hwn, mae’r Ddeiseb Heddwch yn cynrychioli mudiad hynod o arwyddocaol a beiddgar i  ffafrio cydraddoldeb trwy ddyrchafu lleisiau merched i’r llwyfan rhyngwladol.

Gyda chymorth Ffion Fielding, Cydlynydd Arddangosfeydd ac Ymgysylltu Cymunedol prosiect Cymru dros Heddwch 2015-18, datgelodd gwirfoddolwyr ddeunyddiau archif a hyd yn oed hen ffilmiau newyddion Pathé  o Bererindod Heddwch Merched Gogledd Cymru  1926.

Dechreuodd blogiau’r gwirfoddolwyr ddod â llinynnau’r stori ynghyd:

Erbyn 2017, roedd y diddordeb a’r momentwm wedi cynyddu ymhellach, wrth i WCIA ymuno â’r Ffotonewyddiadurwr Rhyngwladol Lee Karen Stow i lwyfannu’r Arddangosfa Merched, Rhyfel a Heddwch – a ddadorchuddiwyd yn y Senedd ym mis Awst 2017, ynghyd â’r cerfluniau ‘Pabis: Weeping Window’ 14-18NOW o Dŵr Llundain, yr aeth tua   80,000 o bobl i’r gweld. Deiseb Heddwch y Merched oedd y prif atyniad, gyda’r Gofeb mewn cas arddangos ynghyd â phanel yn amlinellu ei hanes.

Ar ôl y Rhyfel Byd Cyntaf, daeth Deiseb Heddwch Merched yr 1920au yn uchafbwynt o fewn ‘treftadaeth heddwch’ gyfoethog o fudiadau a gweithredoedd a arweiniwyd gan ferched o Gymru, o’r rheini a gefnogodd Wrthwynebwyr Cydwybodol y Rhyfel Byd Cyntaf, i ‘Beth wnaeth y Swffragetiaid nesaf’, Undeb Cynghrair y Cenhedloedd Cymru a Phwyllgorau Ymgynghorol Addysgu y 1920au-30au, Balot Heddwch 1935, ac yn enwedig o fewn y CND (yr Ymgyrch dros Ddiarfogi Niwclear) o’r 1950au ymlaen – yn benodol,  Gwersyll Heddwch Merched Comin Greenham, a sylfaenwyd gan ferched o Gymru, o 1981-2000.

Wrth lunio arddangosfa ‘stori gyfan’ Cymru dros Heddwch yn 2018, nid cyd-ddigwyddiad felly oedd bod llinyn canolog enfys y Dreftadaeth Heddwch, ‘Ffafrio Cydraddoldeb’,yn cydlynu’r rôl ganolog y mae merched wedi ei chwarae yn rhyngwladoldeb Cymru dros y 100 mlynedd diwethaf.

Hanes Ymgyrch Deiseb Heddwch 1923

Mae ymchwilio i hanes ymgyrch Deiseb Heddwch y Merched 1923 wedi bod yn helfa drysor archifol ynddo’i hun, yn cynnwys llawer o wirfoddolwyr ac ymchwilwyr o Gaerdydd i Fangor ac Aberystwyth.

Tarddiad y Syniad – 1922

Mae dwy ffynhonnell yn cofnodi tarddiad syniad gwreiddiol Deiseb Heddwch y Merched: Llythyr dyddiedig Gorffennaf 3ydd 1922 gan y Parch. Gwilym Davies, Trefnydd Undeb Cynghrair y Cenhedloedd Cymru, at yr Arglwydd David Davies, Cadeirydd WLoNU, yn cynnig y syniad; ac erthygl yng nghylchgrawn ‘Welsh Outlook’ Tachwedd 1923, sy’n cofnodi:

“Trafodwyd y syniad o gychwyn mudiad heddwch ymysg merched Cymru am y tro cyntaf yn Ysgol Gwasanaeth Cymdeithasol Cymru a gynhaliwyd yn Llandrindod ym mis Awst 1922”

Cyfarfu “Cynhadledd Genedlaethol o Ferched” yn Aberystwyth ar Fai 23 1923 i gwblhau’r cynlluniau ar gyfer ymgyrch Cymru-gyfan, gan benodi dwy drefnydd: Mrs Huw Pritchard o Bwllheli (dros Ogledd Cymru a Sir Aberteifi) a Mrs E. E. Poole o Gaerdydd (dros Dde Cymru a Sir Fynwy). Apeliodd Mrs Peter Hughes Griffiths a’r Fonesig Llewellyn, fel Trysoryddion Anrhydeddus, am arian a chafwyd rhoddion tuag at gostau’r ymgyrch genedlaethol.

Yn archifau Llyfrgell y Deml Heddwch erys copïau o daflenni cofrestru oedd wedi cael eu dosbarthu i aelwydydd, trwy bwyllgorau trefnu sirol Undeb Cynghrair y Cenhedloedd Cymru; yn ogystal â chopïau o Ddatganiad Cofeb Deiseb Heddwch y Merched i’r llofnodwyr eu cadw a’u harddangos yn falch yn eu cartrefi, neu eu plygu yn eu papurau.

Mae Blwyddlyfr Undeb Cynghrair y Cenhedloedd Cymru 1924 yn cofnodi cynnydd yr ymgyrch yng Nghymru ac yn America (delweddau 10-12, tudalennau llawlyfr 16-20). Llofnodwyd y ddeiseb gan gyfanswm o 390,296 o ferched yng Nghymru a Sir Fynwy, a gynrychiolai 30% o’r boblogaeth fenywaidd (cyfanswm poblogaeth Cymru yng nghyfrifiad 1921 oedd 2,656,000).

Celf Heddwch– 1923

Mae bron yn sicr fod y Gofeb ei hun – y rhwymiad lledr hardd a’r tudalennau felwm gyda goliwio yn arddull yr adfywiad canoloesol gan Cecily West – wedi cael ei chynhyrchu yng Ngwasg Gregynog, oedd newydd ei sefydlu ac a agorwyd yn 1922 gan y chwiorydd Davies o Landinam, Gwendoline a Margaret. Eu brawd, David Davies, oedd sylfaenydd Undeb Cynghrair y Cenhedloedd Cymru a fyddai hefyd yn mynd ymlaen i sylfaenu’r Deml Heddwch. Adroddir eu hanes anhygoel yng nghyfrol hyfryd Trevor Fishlock, A Gift of Sunlight – hanes y chwiorydd Davies o Gregynog gan Wasg Gomer. Mae Cofeb Heddwch y Merched mewn arddull a deunyddiau yr un fath â rhai eraill a gynhyrchwyd gan Wasg Gregynog.

Dyluniwyd cist dderw Gymreig fawr gan Mr J. A. Hallam, i gludo’r nifer enfawr o ffurflenni llofnodi i America, gyda’r bwriad o gyflwyno’r gist i’r Amgueddfa Genedlaethol yn Washington – sy’n fwy adnabyddus ar draws y byd erbyn heddiw fel y Sefydliad Smithsonian.

Yn dilyn gohebiaeth rhwng WCIA a’r Smithsonian yn 2016, cadarnhawyd fod y gist yn dal ymhlith y casgliadau yno, ac yn 2018, cafodd Jill Evans ASE (isod) gyfle i ymweld â’r Smithsonian fel rhan o ddirprwyaeth wleidyddol, a gweld y taflenni llofnodi oedd yn dal yn y gist.

Trwy gydol 2019, yn sgil ymdrechion Heddwch Nain/Mam-gu a gefnogir gan WCIA a Sefydliad Heddwch Cymru, datblygodd gohebiaeth rhwng Llyfrgell Genedlaethol Cymru a’r Sefydliad Smithsonian gyda golwg ar ymchwilio i’r posibilrwydd o ddigideiddio’r taflenni llofnodi, a/neu drefnu prosiect Cymru-America i ddatgelu a rhannu hanes Deiseb Heddwch Cymru i America yn ystod y cyfnod yn arwain at  Ganmlwyddiant yr Ymgyrch yn 2023-24.

Hanes Mrs ‘Peter Hughes Griffiths’, a chysylltiad ag Undeb Cynghrair y Cenhedloedd Cymru (WLoNU)

Mrs. Hughes-Griffiths, 1920s. TI Ellis Papers, NLW

Gan ymddangos yn rheolaidd mewn cofnodion a gohebiaeth yn ymwneud â chreu’r ddeiseb, Mrs Hughes-Griffiths oedd Cadeirydd Undeb Cynghrair y Cenhedloedd Cymru yng nghanol y 1920au. Yn ôl confensiwn y 1920au fodd bynnag, cyfeirir ati mewn cofnodion swyddogol gan enw ei gŵr, y   Parch. Peter Hughes Griffiths (1871-1937), oedd yn Weinidog Methodistaidd Calfinaidd uchel ei barch o Sir Gaerfyrddin.

Yn ystod rhaglen Ben blwydd y Deml yn 80 ym mis Tachwedd 2018, dywedodd Martin Pollard, awdur a phensaer gwreiddiol cais prosiect Cymru dros Heddwch, mai Mrs Hughes Griffiths y byddai ef yn ei henwebu fel ‘Adeiladwr Heddwch Mwyaf Ysbrydoledig Cymru’:

“To choose one individual story of Wales’ peace builders that really stands out (from the hundreds gathered by Wales for Peace), I would have to choose Mrs Peter Hughes Griffiths. That she is known to history only by her husband’s name (so far), rather than as a woman of clearly exceptional leadership and inspiration to thousands – a woman who was Chairman of the Welsh League of Nations Union, and oversaw the organisation of 390,296 women in signing the Peace Petition to America – is not only astonishing today, but a reminder of the journey that Welsh women have been led towards championing equality and having a voice – not just on equality issues, but on international affairs.” Martin Pollard, Learned Society of Wales

Annie Jane Ellis yng ngorsaf Aberystwyth yn 1911-12 gyda’i ffrindiau: Jane Davies, Gwyneth Williams, Annie-Jane (a’i hadwaenid bryd hynny fel Mrs T.E.Ellis) a Mary Ellis, a fyddai’n ymuno â hi ar y Ddirprwyaeth Heddwch i America yn 1924. Papurau TI Ellis, LlGC

Wedi’i chrybwyll mewn nifer o frasluniau bywgraffyddol, a chyda thros 71 o gyfeiriadau ac 20 o restrau pwnc yn Archifdy LlGC, erbyn heddiw ymddengys bod Annie Jane Hughes Griffiths yn llawn haeddu ei bywgraffiad ei hun!

Wedi’i geni yn Annie Jane Davies yn 1873 yn Llangeitho, Sir Gaerfyrddin, bu’n weithgar ym mywyd diwylliannol a gwleidyddol Cymru o oedran cynnar. Yn 1898 fe briododd â Thomas Edward Ellis (1859-99) o’r Bala, yr AS Rhyddfrydol dros Sir Feirionnydd (1886-99), un o’r rhai cyntaf i gynnig Cynulliad datganoledig deddfwriaethol i Gymru, a Phrif Chwip y Blaid Ryddfrydol (1894-95) yn ystod y cyfnod pontio rhwng Gladstone a Rosebery (gweler papurau T.E.Ellis, LlGC).

Roedd ganddynt un mab, Thomas Iorwerth Ellis (1899-1970), a ddaeth yn addysgwr amlwg, yn awdur ac yn ysgrifennydd Undeb Cymru Fydd rhwng 1943-67.

Annie Hughes Griffiths & TI (Thomas Iorwerth) Ellis

Wedi’i chrybwyll mewn nifer o frasluniau bywgraffyddol, a chyda thros 71 o gyfeiriadau ac 20 o restrau pwnc yn Archifdy LlGC, erbyn heddiw ymddengys bod Annie Jane Hughes Griffiths yn llawn haeddu ei bywgraffiad ei hun!

Wedi’i geni yn Annie Jane Davies yn 1873 yn Llangeitho, Sir Gaerfyrddin, bu’n weithgar ym mywyd diwylliannol a gwleidyddol Cymru o oedran cynnar. Yn 1898 fe briododd â Thomas Edward Ellis (1859-99) o’r Bala, yr AS Rhyddfrydol dros Sir Feirionnydd (1886-99), un o’r rhai cyntaf i gynnig Cynulliad datganoledig deddfwriaethol i Gymru, a Phrif Chwip y Blaid Ryddfrydol (1894-95) yn ystod y cyfnod pontio rhwng Gladstone a Rosebery (gweler papurau T.E.Ellis, LlGC).

Roedd ganddynt un mab, Thomas Iorwerth Ellis (1899-1970), a ddaeth yn addysgwr amlwg, yn awdur ac yn ysgrifennydd Undeb Cymru Fydd rhwng 1943-67.

Rhyngwladolwraig Gymreig Flaenllaw

Ar ôl y Rhyfel Byd Cyntaf, bu Annie Hughes-Griffiths yn ymwneud yn helaeth ag ymdrechion adeiladu heddwch rhyngwladol trwy Undeb Cynghrair y Cenhedloedd Cymru (a sefydlwyd yn 1922), gan ddod yn Gadeirydd yr undeb yn 1923 ac yn Llywydd Pwyllgor Merched WLoNU.

O fis Mai 1923, aeth ati i arwain ymgyrch Cymru-gyfan, gan gydlynu’r Ddeiseb Merched dros Heddwch Cymru a’r Gofeb i America. Ym mis Mawrth 1924, fe arweiniodd ‘ddirprwyaeth heddwch’ o dair dynes o Gymru i America: Mrs Annie-Jane Hughes Griffiths, Mrs Mary Ellis a Miss Eluned Prys.

Dyddiadur Annie: Hanes y Ddirpwyaeth Heddwch i America

Craig Owen yn darganfod Dyddiadur Americanaidd Annie Hughes-Griffiths o 1924, yn archifau Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Mehefin 2019.

Ym mis Ebrill 2019, roedd Pennaeth Cymru dros Heddwch, Craig Owen, yn datblygu adnodd cyfeiriadau ar gyfer Archifau Heddwch a gedwir yn Llyfrgell Cenedlaethol Cymru pan ddaeth ar draws gyfeiriad at ‘Ddyddiadur Americanaidd’ Mrs Ellis , gyda’r tag “Cymdeithasau Heddwch”, a gedwir yn archifau “Papurau T I Ellis” (Thomas Iorwerth Ellis, 1899-1970, mab Annie-Jane Hughes Griffiths).

Yn ddiddorol iawn, mae’r rhestr yn crynhoi…

SCOPE AND CONTENT: “Journal, February-March 1924, of Annie J. Hughes-Griffiths, recording her trip to America as part of the Welsh Women’s Peace Memorial, including the outward and return voyages. The journal contains references to Leila Mégane, including the part played by Hughes-Griffiths in Megane’s wedding to T. Osborne Roberts on 21 March 1924.”

Archifau Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Gweler y tudalennau wedi’u digideiddio o Ddyddiadur Annie yma

(mynegeïr yn ôl dyddiad)

Gweler dogfen y trawsgrifiad drafft yma

  • Mae hyn ar gael ar Google Docs ar hyn o bryd, gyda gwaith yn mynd rhagddo i wella ansawdd y cofnod.

Clwb Darllen Ychydig yn Wahanol

Annie’s Book Club evening, L-R: Tracy Pallant, Katy Watson, Craig Owen, Ffion Fielding, Jane Harries, Fi Fenton, Jenny Allen.

Ym Mehefin 2019, cynhaliwyd noson ‘Clwb Darllen’ yn y Deml Heddwch – clwb darllen ychydig yn wahanol. Cytunodd pob un o’r cyfranogwyr i drawsgrifio pennod, dethol uchafbwyntiau o adroddiadau Annie, ac ymchwilio’n gryno i gyfeiriadau hanesyddol y gallent ddod o hyd iddynt ar-lein. Wrth i bob un ohonynt rannu adran, datgelwyd hanes Annie – yn deimladwy yn ei “llais” ei hun gan bod y grŵp cyfan yn darllen y geiriau yr oedd hi wedi’u hysgrifennu, ac yn profi’r daith gyda hi.

Ffilmiwyd y sesiwn gan Tracy Pallant ac Amy Peckham o Celfyddydau Cymunedol Cwm a Bro, gan greu clip fideo byr ym mis Awst o “Hanes Annie”.

“It was quite emotional journey… with not already knowing each other’s sections, Annie’s journey literally unfolded for us like a live re-enactment of her own experiences. It was a lot of fun – her hugely understated writing style, observations and insights into the norms of the time, were captivating. She might reference “a lovely meal, with a pleasant group of people listening supportively”; and then you’d find via other sources she’d actually addressed a crowd of 500 American society leaders for over an hour. Then on a following page, a eulogy to the American Cafeteria. Annie’s Diary is a very personal insight into a time of huge hope and change.” Ffion Fielding, National Museum of Wales

Tudalennau ar Goll?

Yn ystod sesiwn y Clwb Darllen, daeth yn amlwg fod rhai tudalennau ar goll gan fod yna ‘fylchau’ amlwg yn yr adroddiad (neu’r hyn a ymddangosai fel ymweliadau eithaf ‘byr’ â dinasoedd). Ar ôl dychwelyd i’r Llyfrgell Genedlaethol ym mis Gorffennaf 2019, sylwodd Craig fod 7 tudalen arall ym Mhapurau Ellis heb gael eu digideiddio – erbyn hyn mae’r rhain wedi eu hychwanegu at y set wedi’i digideiddio ar Flickr, â’r tudalennau wedi eu hailfynegeio yn ôl dyddiad. Unwaith i’r broses o drawsgrifio a mynegeio/tagio gael ei chwblhau, bydd y dyddiadur yn cael ei lawrlwytho i Gasgliad y Werin Cymru ar gyfer hygyrchedd hirdymor.

Y Ffarwél: Llundain, Lerpwl a chroesi’r Iwerydd

Rheillffordd LMS ‘Royal Scot’ – Wikimedia


A Saloon Carriage had been reserved for us through the extreme kindness of Mr Glynnne Roberts 
of Euston Station, & this was no ordinary saloon, but a Drawing Room with comfortable easy chairs, table… (research suggests he may have procured them a carriage from the stock of the Royal Train, by the then newly formed London Midland and Scottish Railway).  

Reporters were busy taking own notes, and several photos were taken by the Press Association. Mr. Goronwy Owen spoke a few words, summarising the gesture which was being dissipated between Wales and America, and wishing us God speed. I said a few words in reply, and fried thank them all adequately and fittingly. We then got aboard the train.

(Mae Annie hefyd yn rhestru llawer o ‘hoelion wyth’ y gymdeithas Gymreig ac arweinwyr gwleidyddol a ddaeth i Orsaf Euston i ddymuno’n dda i’r ddirprwyaeth ar eu taith)

Toriad papur newydd o Undeb Cynghrair y Cenhedloedd Cymru o rifyn y 5ed o Chwefror 1924 o’r  Western Mail, ag Annie Hughes Griffiths wedi’i hamgylchynu gan bobl yn dymuno’n dda iddi yng Ngorsaf Euston Llundain, yn cario’r Gofeb Heddwch i America

Mrs. Boyd Robson presented me with a beautiful bouquet of yellow daffodils tied with yellow shot green ribbon…

(Daeth y cennin Pedr prydferth hyn yn symbol o ymddangosiadau Annie ar y daith, gan oroesi’r holl ffordd i Washington ‘mewn cyflwr perffaith’!)

(In Liverpool) we got on the boat, the SS Cedric, And a representative of the White Star Line company made himself known to me and told me that the oak case containing the 390296 signatures was safely in the hold. Miss Prys, Mr Davis and myself were photographed several times.  Their return voyage to Liverpool incidentally would be on the RMS Olympic – sister ship to Titanic, which had sunk only 12 years earlier.

Leila Megane (1891-1960), Cantores Opera Mezzo-soprano, a briododd y Cyfansoddwr Osborne Roberts yn 1924. Fe deithiont o Gymru i America ar yr SS Cedric gydag Annie a Dirprwyaeth Heddwch y Merched (Wikimedia)

Leila Megane and her fiance Osborne Roberts also going on this boat she goes 1st class he 2nd class the line between 1st and 2nd is severely observed on the boat. (Leila Megane was a Welsh opera singer then at the height of her career; Annie would later play a role at their wedding). All our friends, our farewell friends, had to leave the boat about 3:15 and we left soon after 3:30 p.m. It was a dull day; but not wet. We steamed down the river and soon had tea. I found at the purser’s office about 15 telegrams, and just as many letters wishing me luck.

Mae Annie yn mynd ymlaen i ddisgrifio’r daith ar draws yr Iwerydd, o Chwefror yr 2il hyd at Chwefror yr 11eg – nad oedd yn fordaith esmwyth.

Felt sick and needy and did not go on deck a tall. Heavy rolling of boat. Took no meals in saloon, just sat about and slept and read novels. Had very little zest for anything“. However, by 10th Feb, “Had (Sunday) service in 1st Class Saloon. Leila Megane sang ‘O Fryniau Caersalem’ as a solo, & a few of us sang it over again as a chorus. After the service was over, a gentleman came & asked us if we were a Welsh choir on tour in the States… very tickled at this as our singing was truly atrocious.”

Ychydig a wyddai Annie ar y pryd y byddai, ymhen deufis, yn hebrwng Leila Megane yn ei phriodas ei hun ag Osborne Roberts! Gweler tudalen 18.

Cyrraedd Efrog Newydd: Merched Cymru ac America yn Uno

Cyrraedd Efrog Newydd o dan y Cerflun Rhyddid – Wikimedia Commons

“The Cedric took ten boats to push her up the river thro’ the ice’. Saw Statue of Liberty glowing in the sunlight. Bitterly cold wind, bright sunshine. Waited about until 12 – had hurried lunch. When at lunch, a press man came to me and said ‘Mrs Griffiths, I am from the press’. ‘I have nothing to say’, I said. ‘Oh!’ Said he – ‘we know your story of the Women of Wales Movement – but we want to take some photos – will you come to the top deck when you have finished?’ Agreed said I. So Eluned & I trotted up to the top deck 1st class – where we found four ranks of photographers awaiting us. There we were photographed quite twenty times – in different positions… and back again to 2nd class to await the coming of the Immigration Officers.

Nenlinell Efrog Newydd, 1920au-30au – Wikimedia Commons

We went on Deck & had seen Marg Ellis, Mrs Tuttle, Miss Belle Baunch & other American ladies, who had come down to meet the deputation in the Customs Shed awaiting us. Eventually they got on board and there was much hand shaking & welcoming us. The ladies all wore daffodils – I had had the daffodil bouquet (from Euston) put in cold storage when I got on the Cedric & it was beautifully fresh for our arrival in New York, so I carried it in my hand and wore my best costume and hat to greet the American ladies.

My impressions of the American women I have met today is that they are genuine & sincere in their efforts to give the Movement all the support they can. Their reception of us was so spontaneous so natural & without any of the snide and affectation of English women. They accepted us at our highest value, as Ambassadors of Peace. They did not quiz and criticise us first and ‘gradually thaw’.

Rather a blizzard when we got to New York, but better weather towards evening. After dinner we went to the Ambassador’s Hotel. The Club is very comfortable but very warm; still one gets used to the warm atmosphere & dresses accordingly.

Mae’r tudalennau canlynol yn rhoi cipolwg ar ddyddiau cyntaf Annie yn Efrog Newydd, gyda chyfweliadau â’r wasg, archebu tocynnau a threfniadau teithio, cyfarfodydd a chinawau, a llawer o arsylwadau hynod ddiddorol ar eu hargraffiadau o America – megis rhyfeddod Annie o brofiad y ‘Cafeaterea’. Ar Chwefror 18fed, croesawyd y ddirprwyaeth i ginio canol dydd mawr a drefnwyd gan Gymdeithas Genedlaethol y Bleidlais i Ferched yn America ynghyd â 9 sefydliad (yn cynrychioli 5 miliwn o ferched America) – a fyddai’n mynd ymlaen i weithio gyda’i gilydd i ffurfio’r Gynhadledd ar Achos a Gwellhad Rhyfel gyntaf. Yno, cyflwynwyd y gist dderw yn cynnwys y 390,296 llofnod gan y ddirprwyaeth Gymreig, i ferched America:

Y Gist Dderw yn cynnwys y 390,296 llofnod i Ddeiseb Merched dros Heddwch Cymru, fel y’i darluniwyd yn Adroddiad Blynyddol Undeb Cynghrair y Cenhedloedd Cymru 1924-5.

“After the luncheon we had speeches. Mrs Ruth Morgan introduced the delegation – & I gave them an address on the links that bind Wales & America together, & our act of memorial. It seemed to be appreciated. Then we three went up to the chest which had been placed on a dais & padlocks were unlocked, & we gave up the padlocks & the memorial to Mrs Ruth Morgan. Then the chest was inspected and the first question I was asked concering it was “Oes yma enwau o Sir Feirionydd” (where are the signatories from Merioneth?). Miss Sue [?] Harvard sang ‘Gwlad y Delyn‘ & ‘Hen Wlad fy Nhadau’ & thus ended one chapter in the history of the Memorial.

“Roedd yn gynulliad gwirioneddol wefreiddiol, ar raddfa gynhwysfawr y tu hwnt i unrhyw beth y gallem fod wedi ei ddychmygu.”

Washington: Cyflwyno’r Ddeiseb Heddwch i’r Arlywydd  

Union, Washington DC – Wikimedia

From Penn Rail Road Station… Got on the 12.10 train for Washington – had lunch on the train – passed thro’ Baltimore, Philadelphia & other places. An un-interesting journey: Except for the two rivers that we crossed, houses all detached & wide acres of flat country partly covered by snow. Had a comfortable journey. Met at Washington station by Mrs Eastman & her car – & drove to the American Assoc of University Women’s Clubs.

Yn dilyn deuddydd yn crwydro o amgylch Washington – yn ymweld â Chofeb Lincoln, ac yn talu teyrnged i’r cyn-Arlywydd Woodrow Wilson, pensaer Cynghrair y Cenhedloedd, a fu farw ar Chwefror 3ydd 1924, bythefnos cyn eu hymweliad – ar Chwefror 21ain 1924, cyfarfu Dirprwyaeth Heddwch Merched Cymru ac America gydag Arlywydd UDA, Calvin Coolidge. Y canlynol yw adroddiad (hynod wylaidd a chynnil) Annie o’u cyfarfyddiad â’r degfed Arlywydd ar hugain:

Y Tŷ Gwyn, cerdyn post o’r 1920au

We drove to the office of the League of Women Voters, where we were photographed. Then in charge of Mrs Morgan & Mrs Swiggelt, we all walked across to White House for an interview with President Coolidge. On entering we found the hall filled with people, reporters, photographers & others. We saw a man in charge – in plain clothes –no uniform here . . .We saw on his list of President’s Engagements for the day Feb 21st 1924: 12.15 – Mrs Hughes-Griffiths, Mrs Mary Ellis and Miss Pryce – we were shown into another room & waited there awhile with several other people, while the President’s secretary came out. Mr Sterns by name. He opened the door leading into the room where Mr Coolidge stood standing, awaiting our arrival – & we were introduced to him by Mrs Morgan.

He said words to this effect “ You are from Wales”.

I: Yes

He: And I have Welsh blood in my veins, having for an ancestor Nathaniel Davies. So you can’t get away from home.

30th US President, Calvin Coolidge (1923-29)

I: We are proud to own you as a fellow countryman.

He: Thank you, I am very glad to see you.

I: Producing the copy of the Memorial & showing it to him together with photograph of oak chest. “This is the copy of the memorial we have brought over from Women of Wales to the Women of America, and the chest containing the signatures. We hope you will allow the chest to be placed in the Smithsonian Institute for all time.”

He: I will do what I can to help you. I do not see what reason there is for it not to be placed there  – I was the President of the Institute. 

We then left the room, after being cordially pleasantly welcomed by the President, a quiet dignified man of middle height. Straight nose with the crease in his trousers a pleasant manner and voice. We went outside the White House & were besieged by an army of photographers – 9 in all. Were taken many many times. Shots have reached us this evening which are exceedingly good.

Annie-Jane Hughes Griffiths yn gafael yng Nghofeb Heddwch Merched Cymru y tu allan i’r Tŷ Gwyn, yn dilyn eu cyfarfyddiad ag Arlywydd yr Unol Daleithiau Calvin Coolidge; ynghyd â Mrs Ruth Morgan (Llywydd Cymdeithas Genedlaethol y Bleidlais i Ferched yn America), Miss Eluned Prys a Mrs. Mary Ellis.
Casgliadau TI Ellis, LlGC

Yn ystod y dydd yn Washington, yn dilyn y cyfarfod gyda’r Arlywydd Coolidge:

We started for Arlington (Cemetery), a place about 4 miles from Washington, where sleep the silent hosts who died in the war for the Union. Then we drove back past the Lincoln Memorial where Eluned took some photos. From here we went to the Photographers who took our photos outside White House. I ordered some large ones & post cards. Thence to Washington Cathedral where we saw Woodrow Wilson’s tomb with the simple inscription: Woodrow Wilson,1856-1924 (he had died just 18 days before their visit)

A beautiful building in process of building – the money to be procured before continuing to build. From there back to Club lunch – where we were entertained by the alumni of Radcliffe College, the female part of Harvard University. Made a short speech after lunch, Mrs Doyle presided.

Car i’r Sefydliad Smithsonian lle penderfynasom – !! – ar fan lle dylai’r gist dderw gael ei gosod.

Car to Smithsonian Institute where we decided – !! – on a spot where the oak chest should be placed. Had very jolly drive – back to Club. Thence to Mr. & Mrs. La Follette’s– a Senator likely to be new President & lead new party (the US Progressive Party, 1924-34) a very nice couple.

George Washington Daycherry flavour (cyfeiriad at ‘dartennau ceirios’, a gysylltir yn draddodiadol â’r Gwyliau Cenedlaethol sy’n dathlu pen blwydd yr Arlywydd 1af) – large crowd Senators’ ladies standing in a row receiving the said. The best part of this house was the great sympathy with Peace movement – “we are all interested in it, but we have different ways of setting about it.” Went to George Washington Anniversary meeting in Memorial Hall

‘Taith Heddwch’ o amgylch yr Unol Daleithiau: Mis o Ledaenu Neges Cymru, 22 Chwefror – 22 Mawrth 1924

Ar Ddydd Sadwrn, Chwefror 22ain 1924, ffarweliwyd ag Annie a’i chymdeithion o Washington ar ‘Daith Heddwch Merched Cymru’ ar draws yr Unol Daleithiau i gyd dros gyfnod o 4 wythnos.

Mrs. Ruth Morgan came to bid us goodbye, her last message being as follows:

“Mae ein mudiad, y Cyngor Cenedlaethol er mwyn Atal Rhyfel, yn ceisio gwneud un peth pendant ac yn trefnu Ymgyrch weithredol i geisio caniatâd y Senedd i gael mynediad i’r Llys Cyfiawnder Rhyngwladol Parhaol. Mae eich ymweliad â ni wedi ysgogi llawer iawn o ddiddordeb newydd, a bydd yn gymorth mawr wrth hybu ein hymgyrch, oherwydd mae llwyddiant ymgyrch o’r fath yn dibynnu yn gyfan gwbl ar ddiddordeb poblogaidd, ac mae eich neges i ni wedi ychwanegu’r cyffyrddiad hwnnw o ddrama sydd ei angen er mwyn ennyn y diddordeb hwnnw

Darganfyddwch pa effaith y cafodd y ‘datganiad o fwriad’ hwn ar fudiadau Heddwch Merched America yn y pen draw, ar dudalen 26.

Chicago

Mrs. Thomas & I had been invited to meet the Deans of Women’s Colleges by Mrs. Kerr… Got to the 2nd floor where the guests, about 400 women, were assembled – but the most awful Babel of voices it has ever been my lot to hear. Prof. Merriam of Chicago University; a Dr. (Agnes) Wells, a woman of great distinction & President of the Assoc. of Women Deans, gave her report. Then Frau Schreibe gave an account of the need for brotherhood, being one of 35 members of the Reichstag 15 of which were school teachers. Then I was called upon to speak of the Memorial, did so for 15 minutes. Got home by 10.30. Very glad the ordeal was over… Mrs. Thomas said I did alright.

Colorado

Mae dyddiadur Annie, yn enwedig wrth sôn am eu taith mis o hyd o amgylch America, yn hynod ddiddorol, nid yn unig am ei sylwebaeth gymdeithasol ar fudiad rhyngwladol y merched, ymgyrch heddwch a gwleidyddiaeth y cyfnod, ond hefyd am ei harsylwadau ar yr amgylchedd naturiol, y tirluniau a’r diwylliannau.

We now got to the Land of Canyons. Most wonderfully formed rocks of bright red colour. Most wonderful formation. Sphynx like in shape, formidable in appearance. Came to quite the most well-kept station on the (rail) road… ‘Morgan’ written in white stones on the station level… We hired a car & hied us to the Ogden Canyon, a distance of 11 miles. Our drive was an exceedingly well set up. Young man in knee breeches, & in passing thro the town called at his garage for his overcoat & splendid crown & yellow check coat. We drove up through the ravine or pass or canyon, thro’ snow covered rocks & hills, with here & there the hot steam appearing from the hot water springs higher up.

Salt Lake City

Mr John James is British Vice-Consul, a native of Swansea, born in Haverfordwest… Mr James told me we ought to have been at the St David’s Day Celebrations the previous evening. He wanted to see us take our message to the women of Utah: It was arranged that we two were to go… to the Mormon Temple grounds. Soon Mr Williams a Welshman from Brechfa, Carmarthenshire – the State Senator – arrived with his wife and son, in a fine motorcar… I had to tell the W.O.W. (women of Wales’) story… We went as far as the University on the hill, where one had a most splendid view of the city beneath the clearly cut snow clad mountains, like white icing so smooth and straight in appearance – a fine mist rising from the Lake in the distance was a most impressive picture.

San Francisco

We drove on to Stanford University which stands in its own grounds of 8000 acres. The buildings are of buff sandstone and they are grouped around open courts or quadrangles and are connected by continuous open arcades of arches and pillars. The no. of students at present is about 2500 – 2000 men, and 500 women…. Mr. Salisbury Williams from the harbour commission Presided, and there was singing and recitations and speeches. I spoke for about 20 minutes, and at close of meeting met Mr. & Mrs. Dunn. Mrs. Dunn is an old Aber student from Pontypool, knew me in Aber. Has been out in S F  Since August. Very homesick when I spoke to her.

Los Angeles

Almost as soon as I got into the (Gates) Hotel, a lady accosted me being anxious to have an interview with me for the Los Angeles Times. I sat and and talked with her and told her of our message, and of our visit to the Presidents Tomb in Washington. I announced that I was to speak in the evening service. The interview appeared in Monday’s paper, quite a nice article.

…through South Pasadena to 212 Brauch street. Chapel crowded. Mr. Jones’s son commenced the service very earnestly and prayerfully. Dr John Davis introduced me by questioning Sara and John Saunders, and brother john & myself. I then spoke for 40 minutes – without one note! – of our mission.

Went to office to get reservations and then drove to Hollywood. Went to West Coast Production studio, to Beverly Hills Hotel where they were shooting pictures in the garden… Then Santa Monica Ocean Park, Venice, where we went to a Chinese restaurant. Had Chow Mein and Tea in the Chinese-style. I didn’t enjoy it.

Grand Canyon

The Grand Canyon is beyond description in formation colour and effect… We went to a Morie Lecture given by 2 brothers, who had travelled through the Canyon from Colorado River right through the Gulf of Mexico, a distance of 217 miles. We saw pictures of their wonderful experiences in 2 flat bottomed boats, and the many escapades they injured and narrow escapes they had. We went over to Hopi House (the Indian Centre), saw the Indians dance. And shook hands with the chief – who had a University training. He told us he had already 4 wives, but he was still on the market.

Rhaeadr Niagara… a Dyweddïad

Mae Dyddiadur Annie yn cynnwys dwy dudalen yn adrodd hanes y wefr o gael eu tywys o dan Raeadr Niagara trwy dwneli, ac ar gwch – cipolwg diddorol iawn ar dwristiaeth y 1920au! Ond roedd gan Annie a Mary hefyd bethau pwysig ar eu meddwl yn Niagara: rhyw bryd yn ystod eu teithiau, roedd eu cydymaith Eluned Prys (a oedd gyda nhw yn Washington) wedi cymryd llwybr tra gwahanol – gyda datblygiad diddorol tu hwnt…!

We got off the train (at Niagara) and went into the station; and began wondering what we had better do about getting in touch with Eluned Prys, who had arranged to meet us at Buffalo that day. As Buffalo was 23 miles beyond Niagara, we decided to get off there and get in touch with Eluned at Lennox Hotel Buffalo – the place arranged for our meeting (They then explore Niagara Falls).

By that evening: “She was not there…. We then sent a long wire to Eluned.” By the following lunchtime: No sign of Eluned.” Finally, they decide to continue their onward train journey without her: “3.42pm when we left by train for Utica, leaving Georgette alone on the platform. We had a pleasant trip by train to Utica: passing through Buffalo, Rochester, Syracuse – where Miss Carver and her brother in law came to see us pass through. Miss Carver looked well and bonnie and was very cheery and told us the news of Eluned’s engagement to an Austrian Count!! She told us she intended sailing for home on April 5th.”

The diary shows they do finally succeed in reuniting with Eluned on Thursday March 20th, at the Women’s University Club in New York.
Efrog Newydd… a Phriodas

Ar ôl dychwelyd i Efrog Newydd, o Ddydd Mercher y 19eg o Fawrth 1924, gwnaethant ailgysylltu â’u cydymgyrchwyr o Gymdeithas Genedlaethol y Bleidlais i Ferched yn America

1925 Neges o America i Wales (Archifau Deml Heddwch / WLoNU)

Mrs (Ruth) Morgan spoke of messages which should be sent by women of America to Women of Wales in reply to their message. These replies were (to be) provided for the Annual Meeting of the Welsh Council of the League of Nations Union – in Whit week. (view here the reply as it was published in Wales). 

We had some telephone calls to see to, including one from Leila Megane, who had decided to get married the following day, and wished me to give her away! We then dressed ourselves in our evening clothes, and … went to the League of Nations Nou Panhsa Dinner at the Baltimore Hotel. I was put to sit at the speakers table between Mr Frank Emerson and Mrs James Neal. After speeches by Mrs Vanderlip, Mrs Little and Mr Levenmore, I was called up to give a 2 mins speech . It was a case of “Play up Wales”.

In the morning we went down to White Star Offices and got our tickets stamped (for the RMS Olympic).

Leila Megane (1891-1960), Cantores Opera (Wikimedia)

After a very nice lunch, French looking, we four and Mr Schang, the best man, went in a taxi to the Welsh Chapel 120th Street. (Leila) Megane dressed in a covent courting costume, light fawn with felt hat to match. (Megane got the flowers meant for Eluned). Rev Jospeh Evans performed the ceremony in Welsh, and I gave the bride away. There were a few spectators – including Mr and Mrs Mrs Hughes, and Mrs Cobinga Bright and her little girl. At 5.30pm the bride and groom arrived and we had a sumptuous dinner.

We then all went along to the Welsh Church where a reception had been arranged in our honour – Dr Keigwhi Dr Keigwhi presided the Minister of one of the Presbyterian Churches in New York – Addresses of welcome were delivered by Rev. Josepth Evans on behalf of the Welsh Churches of the city, by ladies representing different societies. I spoke for about 25 minutes, giving the message.

Hon oedd ‘neges heddwch’ olaf Annie oddi wrth ferched Cymru i ferched America, gan gwblhau eu taith o amgylch yr Unol Daleithiau.

Y bore trannoeth, cychwynasant ar eu mordaith 7 diwrnod adref i Lerpwl, ar yr RMS OIympic, chwaer-long i’r RMS Titanic – oedd wedi suddo gwta ddeuddeg mlynedd yngynt, ar ei mordaith gyntaf yn 1912 o Southampton i Efrog Newydd.

Mae cofnodion dyddiadur Annie o’r daith adref dros yr Iwerydd yn gorffen gyda’r myfyrdod:

Rhyfeddol mor dda mae Duw wedi bod i ni heb na hap na damwain…Diolch lddo!

Tudalen Nodiadau

Mae tudalennau cefn dyddiadur Annie yn cynnwys nodiadau a brasluniau o’i theithiau, rhai ohonynt i’w gweld yn sôn am areithiau yr oedd yn eu hoffi. Roedd un nodyn o’r fath yn ymwneud â’r Arlywydd o’r Unol Daleithiau a fu farw’n ddiweddar, oedd wedi sylfaenu Cynghrair y Cenhedloedd 4 blynedd yn unig ynghynt:

Roedd Woodrow Wilson yn ddelfrydwr, a ddioddefodd dynged y rhan fwyaf o ddelfrydwyr gyda balchder:

“Byddai’n well gennyf fethu mewn achos y gwn a fydd yn fuddugol rhyw ddydd, nag ennill mewn achos y gwn a fydd yn methu rhyw ddydd”

Mae ei nodiadau hefyd yn cynnwys myfyrdodau personol tu hwnt o ddiddorol am ei hargraffiadau o rai o ‘Ddinasoedd Mawrion’ America:

  • Efrog Newydd … dinas o uchderau
  • Washington…  dinas o adeiladau hardd
  • Chicago … dinas o hydoedd – Michigan Avenue yn 60 milltir o hyd!
  • Utica … dinas o rodfeydd hardd
  • Salt Lake City… dinas o Formoniaid
  • San Francisco… dinas o fryniau
  • Los Angeles … dinas o faestrefi hardd

Diolch i Wirfoddolwyr ein ‘Clwb Darllen’

Llawer o ddiolch i’r ‘Tîm Trawsgrifio’ a chyfranogwyr y Clwb Darllen a wirfoddolodd oriau lawer, dros gyfnod byr o amser, i drawsgrifio, ymchwilio a rhannu Dyddiadur Annie.

  • Craig Owen, WCIA
  • Ffion Fielding, Amgueddfa Cymru
  • Fi Fenton, Amgueddfa Cymru
  • Martin Pollard, Cymdeithas Ddysgedig Cymru
  • Jane Harries, Cydlynydd Ysgolion Heddwch WCIA
  • Katy Watson, Ysgol Gynradd Alaw
  • Jenny Fletcher, Hub Cymru Africa
  • Stuart Booker, Ymchwilydd Doethurol o Brifysgol Abertawe
  • Meinir Harries, Cynulliad Cenedlaethol Cymru
  • Tracy Pallant, Celfyddydau Cymunedol Cwm a Bro
  • Amy Peckham, Celfyddydau Cymunedol Cwm a Bro

Effaith Deiseb Heddwch y Merched

Arlywydd yr Unol Daleithiau Calvin Coolidge gyda dirprwywyr o ‘Gynhadledd ar Achos a Gwellhad Rhyfel’ 1925’
yn Washington. Llun: Kai’s Coolidge Blog’

Roedd Adroddiad Undeb Cynghrair y Cenhedloedd Cymru ar 1925, ‘Heddwch i Gymru a’r Byd’ yn canmol ymdrechion Dirprwyaeth Heddwch y Merched, a hefyd yn cynnwys ‘llythyr o ymateb’ (delwedd 8 mewn sgan / tudalen 12 o’r blwyddlyfr) oddi wrth Mrs Carrie Chapman Catt, Arlywydd Cymdeithas Genedlaethol y Bleidlais i Ferched yn America, yn dilyn eu Cynhadledd ar Achos a Gwellhad Rhyfel gyntaf.

Wedi’i chynnal yn 1925 gan 9 sefydliad (yn cynrychioli 5 miliwn o ferched America) a ddygwyd ynghyd i ddechrau ar gyfer ymweliad dirprwyaeth Deiseb Merched dros Heddwch Cymru, roedd  cynhadledd gyntaf CCCW mor llwyddiannus, fe’u cynhaliwyd bob blwyddyn hyd at 1941. Ar ôl yr Ail Ryfel Byd, parhaodd gwaith CCCW fel y ‘Pwyllgor Addysg ar Heddwch Parhaol’.

Yn y pen draw, ni ymunodd America â Chynghrair y Cenhedloedd; a chydnabyddir bod y Gynghrair wedi methu i raddau helaeth oherwydd diffyg cefnogaeth gan bwerau byd hanfodol (fel America, yr Almaen a Japan), ac am i lywodraethau aelodau ‘beidio â chwarae yn ôl eu rheolau eu hunain’ (fel Ffrainc, Gwlad Belg, yr Almaen, Rwsia a’r Eidal). Gosodwyd y llwyfan ar gyfer yr Ail Ryfel Byd gan Argyfyngau Manshwria ac Abysinia yn y 1930au, ac esgyniad Hitler yn yr Almaen Natsïaidd, a fu’n gwegian yn sgil atgyweiriadau’r Rhyfel Byd Cyntaf.

Fodd bynnag, cafodd gwersi’r Gynghrair – a’r weledigaeth a fynegwyd gan fudiadau merched Cymru ac America yn 1923-6 – eu gwireddu o’r diwedd ar ôl yr Ail Ryfel Byd pan sefydlwyd y Cenhedloedd Unedig, sefydliad y mae America wedi chwarae rôl flaenllaw ynddo trwy hanes (er bod ymneilltuadau diweddar gan Weinyddiaeth Trump  yn tanseilio cynnydd o ran heddwch, hawliau dynol a newid yn yr hinsawdd).

Y Daith o Ailddarganfod

Mae WCIA yn ddiolchgar dros ben i Tracy Pallant ac Amy Peckham, o Gelfyddydau Cymunedol Cwm a Bro / Oasis, am greu ffilm fer am brofiad ein gwirfoddolwyr o ddatgelu’r hanes a geir yn Nyddiadur Annie, ac y gellir ei gweld ar YouTube.

Mae’r athrawes Katy Watson wedi defnyddio’r dyddiadur i ysbrydoli plant yn Ysgol Gynradd Alaw, y Rhondda,  trwy brosiectau trawsgwricwlaidd ar Hanes, Daearyddiaeth, Saesneg a Mathemateg, fel peilot ar gyfer Cynllun Ysgolion Heddwch WCIA. Gwrandewch ar sut y gall Hanes Annie ddal i ysbrydoli ein ‘Heddychwyr y Dyfodol’ heddiw… 100 mlynedd yn ddiweddarach!

Canmlwyddiant Deiseb Heddwch y Merched, 2023-24 – Allwch chi helpu?

Mae WCIA yn gobeithio adeiladu ar y gwaith hwn ar y cyd â Sefydliad Heddwch Cymru, y Llyfrgell Genedlaethol ac Amgueddfa Cymru, Heddwch Nain/Mam-gu, a phartneriaid eraill dros y blynyddoedd nesaf, felly erbyn 2023 – canmlwyddiant Deiseb Heddwch y Merched – gobeithio y gallwn ddatgelu a rhannu’r hanes yn llawn er mwyn ysbrydoli cenhedlaeth newydd o gydwladolwragedd ledled Cymru.

Pe hoffech gyfrannu at y prosiect ysbrydoledig hwn – trwy ymchwil wirfoddol, digideiddio / trawsgrifio, prosiectau ysgol neu gymunedol, neu nawdd / rhoddion tuag at lunio Rhaglen Ganmlwyddiant – cysylltwch â

walesforpeace@wcia.org.uk 

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *