8 Quick Read Points on the Historical Opening of the Temple of Peace

  1.  The Temple of Peace was founded by David DaviesFounded in November 1938, the Temple was conceived by Lord David Davies of Llandinam after his experience serving in the trenches during the First World War.   
  2. The Temple was opened on the eve of WWII, 23rd November 1938
  3. The Temple is home to the Book Of RemembranceInitial vision of David Davies

    Founded in 1938 as Wales’ memorial to the fallen of WWI

    The building would act as a permanent home for the Welsh Book of Remembrance, now housed in the purpose-built Crypt, which contains over 35,000 names of those who lost their lives during WWI.

  4. Davies’ own money was a lasting gift to the people of wales, who had lost a lot after WWI.
  5. The Temple was opened by Minnie James, who has since been labelled ‘the mother of wales’ and is from Dowlais, Merthyr.The building was then unlocked and declared open by a Welsh Mother, Mrs Minnie James, 72, who lost 3 sons in the War

 

If you would like a more in depth history of the Temple of Peace then you can read about it here.




Stori Minnie James a ‘Mamau Heddwch’ y Deml

 

Ymchwil gwreiddiol gan Wirfoddolwr WCIA, Peter Garwood, ar gyfer yr arddangosfa ‘Menywod, Rhyfel a Heddwch’ yn y Senedd, Awst-Medi 2017; ymchwiliwyd i ddeunyddiau ychwanegol gan Archifydd y Deml, Mari Lowe, Ffion Fielding, Gwirfoddolwr Teithiau Tywys y Deml, Frank Holloway, a Dr. Emma West, Prifysgol Birmingham; a gwirfoddolwyr yn Amgueddfa Castell Cyfarthfa  ar gyfer ein harddangosfa Hyd 2017 ‘Cymru dros Heddwch’. Golygwyd a datblygwyd y darn terfynol gan Craig Owen ar gyfer cyfres ‘Peacemakers Features’ WCIA.

 

LAWRLWYTHWCH FERSIWN PDF SY’N HWYLUS I’W HARGRAFFU

 

 

Ym mis Tachwedd 1938, cafodd Minnie James o Ddowlais, Merthyr Tudful, ei gwthio i lygad y cyhoedd, pan benderfynodd yr Arglwydd David Davies, sylfaenydd y Deml Heddwch yng Nghymru, y byddai’n hoffi cael mam o Gymru a oedd wedi colli meibion yn y Rhyfel Mawr i agor Teml Heddwch ac Iechyd Cymru – ar ran yr holl famau a oedd wedi colli meibion.

Hi oedd y prif ffigwr ymhlith 24 o famau oedd wedi colli plant yn y rhyfel, o bob cwr o’r DU a’r ymerodraeth, a gafodd eu gwahodd yn dilyn ymgyrch gyhoeddusrwydd drwy ganghennau’r Lleng Brydeinig, a orliwiwyd gan y wasg fel ‘ymgyrch i chwilio am ein mamau mwyaf trasig’ – ond a fagodd gydnabyddiaeth ryngwladol, er gwaetha’r ffocws ar ‘ddynion a milwyr’ a gysylltir yn draddodiadol â chofio, bod menywod wedi dwyn baich effeithiau’r rhyfel yn fwy anghymesur na’r dynion, ac fel arweinwyr mewn creu heddwch.

 

Pwy oedd Minnie James? 

Ganwyd Minnie James fel Minnie Annie Elizabeth Watkins ar 3 Hydref 1866 ym Merthyr Tydfil.

Priododd Minnie Watkins â William James, dyn sengl, 23 oed ar 1 Ionawr 1891, yn Eglwys y Plwyf ym Mhlwyf Merthyr Tudful, Morgannwg. Mae cyfrifiad 1911 yn dangos bod y teulu yn byw mewn tŷ saith ystafell wely, 8 Cross Francis Street, Dowlais. Mae William yn gweithio fel Clerc, does dim swydd wedi’i restru i Minnie.

Mae’r rhieni wedi bod yn briod ers 20 mlynedd ac wedi cael wyth o blant, chwech ohonynt yn dal yn fyw. Mae David yn 19 oed ac yn gweithio fel drafftsmon, mae John yn 16 oed, yn sengl ac yn gweithio fel Gosodwr Prentis, mae Thomas yn dal yn yr ysgol. Mae dau o blant newydd: Winifred James 7 oed, a anwyd ym Merthyr a William James, 1 oed a anwyd yn Dowlais. Mae’r teulu’n ddigon cefnog i gael Gwas Cyffredinol – Elizabeth A. Murphy, 22 oed, menyw sengl, a anwyd yn Dowlais.

Roedd dau blentyn wedi marw:

  • Elizabeth, 2 fis oed, a fu farw ac a gladdwyd ar 28 Medi 1901 yn Adran Mynwent Cyngor Merthyr Tudful.
  • Gwladys, 7 oed, a fu farw ac a gladdwyd ar 6 Mawrth 1907 yn Adran Mynwent Cyngor Merthyr Tudful

 

Effaith y Rhyfel Byd Cyntaf ar y teulu James

Ym 1914, dechreuodd y Rhyfel Mawr, ac roedd y dynion yn gyflym i ymrestru.  Ymunodd David James, mab cyntaf Minnie, â’r Gwarchodlu Cymreig, gan ymrestru ym Merthyr. Aeth i faes y gad ar 17 Awst 1915 yn Ffrainc.

Roedd wedi gwasanaethu yn Adran y Gwarchodlu fel rhan o 3ydd Brigâd y Gwarchodlu, a oedd yn cynnwys Bataliwn 1af, Cyffinwyr De Cymru, 4ydd Bataliwn, Gwarchodlu’r Grenadwyr, 2il Fataliwn, Gwarchodlu’r Alban a Bataliwn 1af y Gwarchodlu Cymreig. Cymerodd ran ym Mrwydr Flers – Courcelette – rhan o frwydr 5 mis y Somme – ond cafodd ei ladd ar 25 Medi 1916, yn 24 oed.

Erthygl y Western Mail ar farwolaeth y Preifat David James o Ddowlais; a’i gofnod yn Llyfr Cofio Cymru o’r Rhyfel Byd Cyntaf.

Fel llawer o ddynion a fu farw yn y gwrthdaro rhwng 1914-1918, ni chafodd ei gorff erioed ei adnabod, ac fe’i enwir ar Gofeb Thiepval. Dyfarnwyd medal Buddugoliaeth a Rhyfel Prydain iddo, ynghyd â Seren 1915. Adroddwyd am ei farwolaeth yn y Western Mail ar 13 Hydref 1916 (gweler ar yr ochr).

Daeth y rhyfel i ben ym mis Tachwedd 1918, ond roedd ei hail fab. Thomas James, wedi ymuno â’r 13eg Gatrawd Gymreig ac wedi cael ei glwyfo yn Ffrainc – a bu farw o’i glwyfau, yn 21 oed, ar ddydd Nadolig 1918. Enillodd fedal Buddugoliaeth a Rhyfel Prydain hefyd.

Roedd ei thrydydd mab, James, (oedd yn cael ei adnabod fel Jack James) wedi ymuno â’r Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig, ac aeth i faes y gad ar 1 Rhagfyr 1915. Cafodd ei glwyfo yn ystod y rhyfel, a dyfarnwyd medal Buddugoliaeth a Rhyfel Prydain iddo, ynghyd â medal Seren 1915 a’r Bathodyn Rhyfel Arian am glwyfau. Cafodd ei ryddhau ar 28 Ionawr 1919.

Fodd bynnag, bu farw ar 23 Mehefin 1920 yn 8 Cross Francis Street, yn 24 oed, gyda’i dad yn bresennol, deunaw mis ar ôl ei frawd Thomas. Mae ei dystysgrif marwolaeth yn cofnodi’r ffaith ei fod yn “Gyn-Ffiwsilwr Brenhinol Cymreig (Disgybl Peirianwyr Mwyngloddio)”, ac mai “Twbercwlosis Cyffredinol” oedd achos y farwolaeth. Claddwyd ef ar 26 Mehefin 1920 ym mynwent Cyngor Merthyr Tudful, Pant.

Mae pob un o’r tri mab a fu farw yn y Rhyfel Mawr yn cael eu rhestru yn Llyfr Cofio Cymru o’r Rhyfel Byd Cyntaf, sydd yn cael ei gadw yn y Gell yn Nheml Heddwch Cymru hyd heddiw; ac sydd yn cael ei goffáu gan Gomisiwn Beddau Rhyfel y Gymanwlad.

Bu farw gŵr Minnie, William James, yn 68 oed; roedd wedi gwasanaethu fel Cwnstabl Arbennig yn y Rhyfel Mawr, a chafodd ei gladdu ar 20 Tachwedd 1936 ym Mynwent Cyngor Merthyr Tudful, Pant.

 

Minnie fel ‘Mam Cymru’

Ym mis Tachwedd 1938, cafodd Minnie ei gwthio i lygad y byd, pan benderfynodd yr Arglwydd David Davies y byddai’n hoffi cael mam o Gymru a oedd wedi colli meibion yn y Rhyfel Mawr i agor Teml Heddwch ac Iechyd Cymru – ar ran yr holl famau a oedd wedi colli meibion.

Yn ei chyfweliad gan y wasg, eglurodd fod ganddi “drôr o gyfrinachau” gartref, lle’r oedd yn cadw mementos o’i thri mab a gollodd eu bywydau dros eu gwlad. Dyma oedd eu tystysgrifau ysgol, hen lythyrau o’r rheng flaen, anrhegion bach a roddwyd iddi gan y bechgyn pan roeddent adref ar wyliau, a’u medalau. Dywedodd y byddai’r eitemau hyn yn cael eu claddu gyda hi pan fydd hi’n marw – mai hi a neb arall oedd piau nhw.

Yna, aethpwyd â hi i lawr i’r gell, lle byddai llyfr y cofio Cymru yn cael ei osod. Dywedodd wrth y wasg ei bod yn credu ei bod yn hyfryd. Roedd hi’n meddwl y byddai ei meibion: “mor falch ohonof i – dwi’n hapus i gael fy newis er eu mwyn nhw.” Eglurodd sut roedd ei bechgyn wedi gwasanaethu a marw. Eglurodd ei bod, ar bob Dydd y Cadoediad, yn aros gartref ac yn ystod y ddau funud o dawelwch, y bydd yn mynd i ystafell wely ei meibion ar ei phen ei hun, ond er mwyn cofio. Dywedodd wrth y wasg:

“All who come into this building must feel strongly for peace. It will be lovely for the young people to come here. They will be so impressed. And the mothers and fathers, too, for the sake of their children must come here.”

Eglurodd bod ei thri mab wedi gweithio yng Ngwaith Haearn Dowlais, lle cofnododd tabled eu haberth.

Wrth iddi adael y Deml, trodd am ennyd i edrych arni eto, ac meddai:

“I feel so happy for my sons. I shall feel them near me when I come back to open this beautiful building.”

 

 

Calon a Meddyliau: ‘Mamau Trasig’ a ‘Breninesau Heddwch’

Deilliodd y syniad i ofyn i fam gyffredin fod yn ‘Frenhines Heddwch’ Cymru yn sgil math hollol wahanol o Frenhines yn gwrthod y gwahoddiad. Ym 1937, tra’r oedd y Deml Heddwch yn cael ei hadeiladu, roedd yr Arglwydd Davies wedi ysgrifennu i Balas Buckingham yn gofyn a fyddai’r Dywysoges Elizabeth ifanc, brenhines y dyfodol, yn agor yr adeilad yn symbolaidd. Atebodd Ysgrifenyddes y Frenhines Elizabeth, sef y Fam Frenhines trwy ddweud bod y Dywysoges Elizabeth yn rhy ifanc; a bod y teulu eisoes wedi mynd ar daith Frenhinol o amgylch de Cymru (ym mis Gorffennaf 1937), ac y gellid ystyried dychwelyd mor fuan fel ffafriaeth.

Nid oedd yr Arglwydd Davies yn hapus iawn â’r sarhad amlwg hwn, gan ddatgan yn swta mewn memo … “I am minded to ask the oldest and poorest wife of an Ocean (Colliery) workman” to perform the task in their (majesties’) place.

Ymatebodd ei gydweithwyr i ddweud eu bod yn credu bod y syniad yn “hollol wych” … Pe bai hyn yn ‘ Deml y Bobl ‘, yna byddai “cynrychiolydd o’r Cymry – a’r colledion a ddioddefwyd ganddynt drwy ryfel – yn lansio menter er budd y bobl” yn llawer mwy apelgar (er yn yr un ddogfen,  mae yna sylw lletchwith o ddoniol hefyd mai “a workman’s wife could hardly be expected to make sonorous speeches – sy’n adlewyrchu agweddau’r oes, ac sy’n dangos pa mor bell mae’r mudiad cydraddoldeb wedi newid agweddau! Gol.). Dewiswyd y cwmni PR, Andrew Reid of London, i redeg ymgyrch yn y wasg, a orliwiwyd yn y cyfryngau Prydeinig fel ‘ymgyrch i chwilio am famau mwyaf trasig y genedl’.

Llwyddodd i gipio dychymyg y cyhoedd, a bu’n llwyddiant ysgubol gyda’r wasg, gan gynhyrchu misoedd a misoedd o gyhoeddusrwydd, o’r Alban i Dde Affrica a Seland Newydd, ar gyfer agor adeilad cyhoeddus yng Nghaerdydd a fyddai fel arall, heb gael llawer mwy na darllediadau rhanbarthol. Roedd canghennau lleol a rhanbarthol y Lleng Brydeinig yn allweddol wrth ddod â’r stori i’r amlwg, sef effaith rhyfel ar fenywod a theuluoedd ar draws y byd.

Daeth y Deml Heddwch yn fwy na dim ond adeilad … yn driw i weledigaeth yr Arglwydd Davies, daeth i gynrychioli syniad, rhagolwg, yr awydd i ddod â phobl at ei gilydd i ganolbwyntio ar adeiladu gwell byd – hyd yn oed wrth i gymylau’r Ail Ryfel Byd ymgasglu ar y gorwel.

 

Mamau’r Byd

 

 

Gwahoddodd yr Arglwydd Davies gyfanswm o 24 o famau o bob rhan o’r Deyrnas Unedig a gwledydd cysylltiedig i’r agoriad, gan drefnu trên arbennig o Lundain.

  • Siaradodd Mrs R Struben, o Undeb De Affrica, ar ran mamau’r Gymanwlad Brydeinig.
  • Cynrychiolodd Mrs Cederlund o Sweden, famau gwledydd Scandinafia
  • Siaradodd Mrs Moller ar ran menywod Yr Unol Daleithiau 
  • Siaradodd Madame Dumontier o Ffrainc dros famau’r gwledydd Ewropeaidd.

 

 

 

Mamau Prydain Fawr

  • Yn cynrychioli Gogledd Iwerddon oedd Mrs Nixon o Portrush, Co. Antrim. Gwasanaethodd, a bu farw pedwar allan o bump o’i meibion yn y Rhyfel Mawr. Lladdwyd tri ohonynt ar faes y gad, bu farw un o glwyfau a dderbyniwyd yn gwasanaethu. Roedd ei gŵr wedi gwasanaethu gyda’r Arglwydd Roberts yn Kandahar. Gwisgodd Mrs Nixon 20 medal yn y seremoni agoriadol.
  • Yn cynrychioli Ucheldiroedd yr Alban oedd Mrs Mary Lamont o Pitlochry (cartref y Foneddiges Davies). Gwasanaethodd tri mab, cafodd un ei ladd, un ei ryddhau, un ei glwyfo, gydag un mab yn dal i wasanaethu yn India. Rwyf wedi enwi un fel Reifflwr 52268 John Henry Lamont, a wasanaethodd gydag 16eg Bataliwn y Reifflwyr Gwyddelig Brenhinol. Bu farw ar 24 Awst 1918, yn 19 oed, a chladdwyd ef yn Bertenacre Military, Flertre. Mynwent. Rhestrwyd ef yn fab i George a Mary Lunn Lamont, o Fonab stables, Pitlochry, Perthshire.
  • Yn cynrychioli Gogledd Ddwyrain Lloegr oedd Mrs R. Gibson, o Newcastle on Tyne. Gwasanaethodd dau fab, ac fe’u lladdwyd. Cafodd ei gŵr, gyda grym rhyddhad, ei ail-ymrestru yn y Rhyfel Mawr. Rwyf wedi adnabod un fel M2/104574 Rhingyll Charles Thomas Gibson, M.M. Corfflu Meddygol Brenhinol Gwasanaeth y Fyddin Frenhinol. Bu farw ar 10 Awst 1918 yn 35 oed, ac fe’i claddwyd yn Gosforth (St. Nicholas), Northumberland. Fe’i restrwyd yn fab i’r diweddar Robert a Jane Gibson o Brandling Village, Newcastle-on-Tyne; gŵr Isabell Gibson, o Siambrau’r Cyngor, High St., Gosforth.
  • Yn cynrychioli Gogledd Orllewin Lloegr oedd Mrs Rachael Houlgrave o Lerpwl. Fe gollodd bedwar mab yn y Rhyfel, bu farw un yn garcharor yn Twrci, a bu farw un arall ar ôl cael ei rhyddhau. Gwasanaethodd a goroesodd pumed mab. Rwyf wedi adnabod5364 Is-Ringyll Nathaniel Houlgrave, “C” Coy. 10fed Bataliwn, Ffiwsilwyr Sir GaerhirfrynBu farw ar 29 Mehefin 1916 yn 25 oed.  Cafodd ei gladdu ym Mynwent Brydeinig Rhif. 1 Morlancourt. Cafodd ei restru fel mab Francis a Rachel Houlgrave, o 424, Mill St., Dingle, Lerpwl.
  • 5484 Preifat Samuel Houlgrave, 10fed Bataliwn Ffiwsilwyr Sir Gaerhirfryn. Bu farw ar 7 Gorffennaf 1916, yn 23 oed. Cafodd ei gladdu yng Nghofeb Thiepval, gan nad oes dim bedd hysbys iddo. Rhestrwyd fel yr uchod.37051 Preifat W. Houlgrave, 3ydd Bataliwn Cyffinwyr De Cymru. Bu farw ar 23 Ebrill 1918, yn 24 oed.  Cafodd ei gladdu ym Mynwent Rhyfel Baghdad (Giât y Gogledd). Cafodd ei restru fel yr uchod.
  • Yn cynychioli’r Canolbarth oedd Mrs G. Henson, o Cotgrave, Notts. Collodd un o ddau o feibion. Gwasanaethodd ei merch yn W.A.A.C.
  • Yn cynrychioli East Anglia oedd Mrs E. Lewer o Aldeburgh, Suffolk. Bu farw ei hunig fab yn yr Uned Diriogaethol gyntaf i fynd i ryfel ym 1914.
  • Yn cynrychioli Llundain oedd Mrs Mary Sawyer o Battersea, merch i un o gyn-filwyr y Crimea. Gwasanaethodd ei thri mab, lladdwyd un, bu farw un wedyn, a gadawyd un yn analluog. 653491 Reifflwr Charles Louis Sawyer, “B” Coy, Catrawd Llundain (Reifflwyr Cyntaf Surrey).a fu farw 6ed Tachwedd 1917, yn 25 oed. Claddwyd ef ym Mynwent Naval Trench, Gavrelle.  Rhestrwyd ef yn fab i James a Mary Sawyer, o Battersea, Llundain; yn ŵr i Annie Caroline Dennington (Sawyer gynt, Nee Blake), o 62, Ford Mill RD., Bellingham, Catford, Llundain.

 

Mamau a Phentrefi Diolchgar

Ymunodd y mamau a ddioddefodd brofedigaeth â “mamau mwyaf diolchgar” Cymru – menywod yr oedd eu teuluoedd cyfan wedi dychwelyd o’r Rhyfel Byd Cyntaf heb eu hanafu – a chan gynrychiolwyr ‘pentrefi diolchgar ‘ Cymru – dim ond tair cymuned lle dychwelodd eu milwyr Rhyfel Byd Cyntaf i gyd yn ddianaf:

 

Gwyliwch raglen y BBC Thankful Villages of Wales 

 

Sylw yn y wasg i agoriad y Deml Heddwch, Tachwedd 1938 – gwyliwch ar Flickr

 

Diwrnod Agoriadol y Deml Heddwch, 23 Tach 1938

Teml Heddwch ac Iechyd Cymru oedd yr adeilad cyntaf i gael ei adeiladu ym Mhrydain i greu symbol o ymroddiad Cymru a’i phobl i’r ddau achos dyngarol mawr hwn.

Ar y diwrnod, roedd trên arbennig wedi gadael Paddington am 8.20 a.m. i gyrraedd Caerdydd am 11.20 a.m. Yna, defnyddiwyd y bysys i ddod â’r mamau a chynrychiolwyr eraill i Deml Heddwch ac Iechyd Cymru. Roedd y tywydd y diwrnod hwnnw yn ddiwrnod nodweddiadol o fis Tachwedd – gyda gwyntoedd cryfion a rwygodd ganghennau oddi ar goed ym Mharc Cathays.

 

Am 11.45, cafwyd anerchiad cyflwyniadol ar risiau’r Deml gan yr Henadur Syr Charles H. Bird C. B. E, Cadeirydd Bwrdd yr Ymddiriedolwyr.  Meddai yntau, “We are assembled here to day to take part in the solemn dedication of this building for the noble purposes for which it was erected.

“Much thought has been given to the question as to who should be asked to unlock the door on the occasion of to-day’s function, and it was felt that no better choice could be made than some representative Welsh mother, to represent not only the mothers of Wales and the Empire, who lost their sons in the Great War, but also to the mothers of other countries, the loss of whose sons has brought such poignant sorrow to them, whatever their nationality may be.

“So it is that we have with us today Mrs James of Dowlais who lost three of her sons, and we are all happy in the knowledge that she has been spared to join with us in this ceremony of dedication.

“It is, therefore , with great sense of the honourable position to which I have been appointed as chairman of the Board of Trustees of the Welsh National Temple of peace and Health, that I now call upon Mr Percy Thomas, the architect of this building to present Mrs James with the key, and to request her to perform the opening ceremony.”

 

Yn y seremoni, roedd Mrs James yn gwisgo het ac yn dal tusw mawr o garnasiwns coch,  a roddwyd iddi gan yr Anrhydeddus Arglwyddes Davies, ac roedd yn gwisgo’r tair set o fedalau oedd yn perthyn i’w meibion. Cyflwynwyd Allwedd Aur iddi gan Mr Percy Thomas, y pensaer, i agor drysau’r Deml. Dywedodd: “Mrs James I have pleasure in presenting you with this key and asking you to accept it as a little token of this what I know must be a memorable occasion for you.” Meddai Mrs James “Thanks”.

Siaradodd Mrs James i’r meicroffon i roi ei haraith fer ond hanesyddol:

“We are assembled here today to take part in the solemn dedication of this building for the noble purposes for which it was erected. In the name of the women of Wales it is my privilege to open the building. I dedicate it to the memorial to those gallant men of all nations who gave their lives in the war that was to end war. I pray that it may come to be regarded by the people of my country both of our generation and of those that are to follow as a constant reminder of the debt we owe to the millions who sacrificed their all; in a great cause, and as a symbol of our determination to strive for justice and peace in the future.”

 

Am ei bod yn siarad mewn llais isel, ac er gwaetha’r meicroffon, dywedodd y papurau newydd nad oedd pob un o’r cannoedd o bobl a oedd yn bresennol yn gallu ei chlywed.

Yna, cymerodd yr allwedd aur o’r blwch cyflwyno ac yn symbolaidd, rhoddodd yr allwedd i mewn i glo’r drysau efydd mawr, gwthiodd y drws ar agor, a hi oedd y person cyntaf o’r rheiny a ymgynullodd y tu allan i fynd i mewn i’r Deml Heddwch newydd ei hagor. Daeth y gwesteion i mewn i’r Neuadd Fawr, ac eistedd i lawr.

Yna, aeth Mrs James a’r mamau oedd wedi dioddef profedigaethau i’r Neuadd Fawr, a safodd y dorf wrth i’r mamau llawn galar a chynrychiolwyr eraill ddod i mewn. Fe gerddont i lawr yr eil ganol i’r platfform. Safodd cannoedd o westeion o bob cwr o’r byd mewn teyrnged a pharch.

 

Y mamau wedi ymgasglu y tu allan; ac yn cerdded i mewn i’r Deml

 

Seremoni Agoriadol y Deml

 

Safodd y mamau a ddewiswyd i gynrychioli gwledydd o bob cwr o’r byd a siarad. Yn gyntaf, siaradodd Mrs E. Lewer o Aldeburgh ar ran mamau Prydain Fawr, yna, siaradodd Mrs R Struben o Undeb De Affrica, ar ran mamau’r Gymanwlad Brydeinig. Meddai Mrs Cederlund o Sweden, ar ran gwledydd Scandinafia:

“In the name of the women of Scandinavia I associate myself with the dedication of this building. May it be a constant reminder to the people of Wales of their duty to further the cause of progress, freedom, peace, and justice and of the debt they owe to those who fell in the defence of these ideals.”

 

Siaradodd Mrs Moller am yr U.D.A., a siaradodd Madame Dumontier o Ffrainc am wledydd Ewrop.

Darllenodd pump o’r mamau oedd yn cynrychioli bron y byd i gyd negeseuon o ewyllys da o’u rhanbarthau, gan siarad yn eu hieithoedd eu hunain.

Am 12.00 hanner dydd, dechreuodd yr Is-Iarll Cecil o Chelwood wasanaeth o gysegru, a rhoddodd anerchiad i’r rheiny oedd yn bresennol, ac yna, cafwyd areithiau helaeth gan nifer o ffigurau proffil uchel, a negeseuon gan arweinwyr y byd (a ffigurau o Gymru) a gafodd eu darllen gan yr Henadur Charles Bird – gan gynnwys Arlywydd yr UD, Roosevelt, Llysgennad yr UDA i Ewrop Mr. Joseph Davies, y Gwir Anrhydeddus William Hughes o Gabinet Awstralia, Mr Charles Evans Hughes, Prif Ustus Llys Goruchaf yr Unol Daleithiau, ac yn olaf, Mr David Lloyd George, y cyn-Brif Weinidog.

Yna, canodd y gwesteion anthem genedlaethol Cymru, gan gloi gyda’r Anthem Genedlaethol. Wrth i’r cyfan adael, chwaraeodd yr organydd “Occasional Overtures” gan Handel.

“In the name of the women of Scandinavia I associate myself with the dedication of this building. May it be a constant reminder to the people of Wales of their duty to further the cause of progress, freedom, peace, and justice and of the debt they owe to those who fell in the defence of these ideals.”

Am 1 p.m, cawsant eu croesawu yn Neuadd y Ddinas, lle cafwyd derbyniad dinesig gan yr Arglwydd Faer, yr Henadur W. G. Howell J.P, a’r Arglwyddes Faeres o Gaerdydd a Chorfforaeth Dinas Caerdydd. Am 1.15 p.m. cawsant ginio, gyda rhestr o areithiau a llwncdestunau a oedd bron mor helaeth â’r fwydlen flasus:

Temple of Peace Opening Luncheon

Grapefruit Cocktail
Crème Portugaise
Sole Bonne Femme
Roast turkey Chipolata
Croquette Potatoes
Brussel Sprouts Green Peas
Passion Fruit Ice Souffle
Fresh Fruit Salad and Cream
Cheese and Biscuits
Coffee

 

Ymysg y llwncdestunau a’r areithiau niferus, soniodd yr Arglwydd Faer, yr Henadur W.G. Howell, yn arbennig, am y mamau;

“And particularly, do we welcome within our borders the women of courage from all parts of the Kingdom and from other countries who gave their sons in the service of their countries in the Great War and who gave themselves, in reality, made the supreme sacrifice. Wee glad to have the opportunity of meeting with them within the precincts of this City and shall honour and revere them and their sons as long as memory lasts. It may be some solace for them to know that the heart of this City beats in sympathy and in admiration for them.”

 

Daeth y digwyddiad i ben yn ddiweddarach y prynhawn hwnnw, a gadawodd y trên arbennig Gaerdydd am Lundain am 4.20 p.m. Am 5 p.m, rhoddodd yr Arglwydd a’r Arglwyddes Davies dderbyniad yn Ystafelloedd Connaught i 500 o gynrychiolwyr o ganghennau Cyngor Cenedlaethol Cymru Undeb Cynghrair y Cenhedloedd.

Y noson honno, cynhaliwyd cyfarfod gan Undeb Cynghrair y Cenhedloedd yn Nheml Heddwch ac Iechyd Cymru, gyda chynrychiolwyr canghennau Cyngor Cymru Cynghrair y Cenhedloedd. Dechreuodd am 7 p.m. gyda dwy funud o dawelwch, ac yna emyn, anerchiad y Cadeirydd, ac anerchiad gan yr Arglwydd Davies.

Tybir bod Minnie James wedi mynd adref ar ôl trafodion y prynhawn. Yn ddiweddarach, dywedodd wrth ohebwyr ei bod wedi bod yn foment balch, ac meddai:

“I felt every moment of it; but I had a duty to perform in the names of my sons and the mothers of the world. That helped me.”

 

Bywyd Diweddarach Minnie James

Ymddengys nad yw Minnie wedi cael unrhyw gysylltiad pellach â’r Deml Heddwch, nac ychwaith, gydag unrhyw digwyddiadau eraill ar ôl yr agoriad. Ymddengys ei bod hi wedi tynnu’n ôl o gymdeithas yng Nghymru yn gyffredinol, gan ei bod yn berson eithaf preifat – ond ei bod yn amlwg yn adnabyddus yn yr ardal leol.

Ei theulu oedd un o’r rhai cyntaf i gael teledu, a byddent yn gwahodd y plant i gyd yn y stryd i wylio’r rhaglenni. Roedd Minnie James yn amlwg yn hoff iawn o’r plant yn y stryd ac yn mwynhau gwylio ymatebion y plant i’r digwyddiadau ar y teledu. Roedd hi bob amser yn cynnal parti Calan Gaeaf i’r plant ac yn gwahodd pawb i’r parti. Roedd hi yn y parti heddwch ym mis Mai 1945 a gynhaliwyd yn Cross Francis Street, i ddathlu diwedd yr ail ryfel byd. Tynnwyd ei llun yn edrych yn ysblennydd mewn het wych, yn eistedd gyda’r holl blant yn y parti ar y stryd.

Bu farw Minnie James yn 87 oed, a chafodd ei chladdu ar 3 Ebrill 1954 ym Mynwent Cyngor Merthyr Tudful, Pant. Rhoddwyd gwybod am ei marwolaeth yn y Merthyr Express ar 10 Ebrill 1954 (Tudalen 16.) Mae hyn yn sôn ei bod hi wedi agor y Deml Heddwch ym 1938, a’i bod hi wedi bod yn ysbrydegydd gweithgar am fwy na 71 o flynyddoedd.  Mae’n datgelu, ar adeg ei marwolaeth, bod ei mab ieuengaf, William, yn fyw, a bod ei merch, Winifred, yn fyw hefyd.

Nodwyd yn y papur:

“It is difficult for those who knew her to realise life without Mrs James. She had known great sorrow in World War 1, her three sons, David, Jack and Tom made the supreme sacrifice. This experience merely enriched her life and was responsible for her many ministrations of good. He home was a sanctuary to many and the obvious tributes paid reveal the esteem in which she was held by her close as well as by far distant friends.
“She will long be remembered for her gentleness, her immense triumph over personal sorrow and serenity of spirit. It was a privilege to have known her. Her home and wide circle of friends gaze sadly at the vacant chair but gratefully recall the lines:- “The memory of the just is blessed”. She will long be remembered as the heroine of the spirit who was so aptly chosen as official opener of the “The Temple of Peace”.

 

Ni phriododd ei merch a’i mab, Winifred, a oedd yn cael ei hadnabod fel “Winnie”, a William, oedd yn cael ei adnabod fel “Billy”, a symudont allan o 8 Cross Francis Street ym 1968. Nid yw’n ymddangos bod ei phlant a oroesodd wedi cael unrhyw blant eu hunain, ac yn dilyn eu marwolaethau, claddwyd y teulu James mewn hanes.




Ein hymateb i Strategaeth Ryngwladol gyntaf Cymru

Ar ddydd Mawrth 14 Ionawr, lansiodd Eluned Morgan, Gweinidog y Gymraeg a Chysylltiadau Rhyngwladol, Strategaeth Ryngwladol gyntaf Cymru.

Nod y strategaeth yw hyrwyddo’r wlad fel cenedl sy’n edrych tuag allan yn barod i weithio a masnachu gyda gweddill y byd.

Mae ein Prif Swyddog Gweithredol Susie Ventris-Field wedi cyhoeddi’r datganiad canlynol:

“Yn Ganolfan Materion Rhyngwladol Cymru, rydym yn falch o weld ymrwymiad i Gymru gyfrifol ar lefel fyd-eang fel un o dair prif flaenoriaeth y strategaeth.

“Cryfder y strategaeth newydd yw ei negeseuon clir ynglŷn â Chymru fel cenedl groesawgar i bobl o bob cefndir, gwlad a diwylliant, gan gynnwys y rheiny sy’n ceisio noddfa.

“Mae’r ymrwymiad i Nodau Datblygiad Cynaliadwy y CU a hawliau dynol yn y gwerthoedd yn bwysig a gallwn weld hyn yn cael ei adlewyrchu mewn rhannau eraill o’r strategaeth. Er enghraifft, mewn perthynas â hyrwyddo Cymru fel Cenedl Masnach Deg a Chenedl Noddfa.

Calonogol hefyd yw gweld y cysylltiadau rhwng y Cwricwlwm newydd, arloesol i Gymru a darpariaeth y strategaeth hon.

“Y camau nesaf i ni fydd craffu’r strategaeth yn fwy manwl gyda’n partneriaid yn y sector i sicrhau bod yr ymrwymiad i gyfrifoldeb ar lefel fyd-eang yn cael ei adlewyrchu drwy’r strategaeth, a byddwn hefyd yn talu sylw agos at weithredu’r strategaeth hon.

“Er enghraifft, hoffwn weld ffocws ar y tri diwydiant a ddewiswyd yn cefnogi ein cyfrifoldebau i weddill y byd, er enghraifft, o ran lleihau ein hallyriadau, dileu arferion Llafur gwael o’n cadwyni cyflenwi, ac ymrwymiad i gydweithredu a heddwch.

“Yn ogystal, byddem eisiau deall mewn rhagor o fanylder sut fydd Llywodraeth Cymru yn adeiladu ar gryfderau cyfredol y rhaglen Cymru Affrica”

Ym mis Rhagfyr y llynedd, buom yn gweithio gyda phartneriaid ar draws y sector rhyngwladol i roi adborth am y drafft.

Gallwch ddarllen ein hymateb ar y cyd yma 




Disgyblion y Barri yn ennill Bencampwriaeth Dadlau Ysgolion Cymru 2019

Bu disgyblion y Fro yn curo eu gwrthwynebwyr ym Mhencampwriaethau Dadlau Ysgolion Cymru 2019.

Ar ddydd Llun 16 Rhagfyr, disgyblion Ysgol Gyfun Bro Morgannwg Sara Jones a Rhys Griffiths oedd y tîm buddugol eleni.

Aeth enillydd gwobr Siaradwr Unigol eleni i Amelia Furlong o Ysgol Catholig Cardinal Newman, a oedd yn siarad ar y tŷ hwn yn gwahardd plastigion o 2025.

Aeth yr ail wobr eleni i Alice Kember o Ysgol Howells.

Dyma’r deunawfed tro a’r flwyddyn olaf i’r Bencampwriaeth Dadlau Ysgolion Cymru gael ei chynnal, ac mae hyd at 60 ysgol wedi cystadlu bob blwyddyn.

Roedd y pynciau a drafodwyd ar y diwrnod yn cynnwys democratiaeth, materion iechyd meddwl, democratiaeth a chyfiawnder.

Dywedod barnwr yn y rownd derfynol a Pennaeth BBC Radio Cymru, Colin Paterson: “Cymerais ran mewn ysgolion a oedd yn dadlau pan oeddwn i’n iau, ac mae wedi rhoi llawer o sgiliau i mi wneud y gwaith rwy’n ei wneud nawr, gan nad oeddwn wedi cymryd llwybr academaidd. Gallwch weld bod y gystadleuaeth hon yn rhoi’r hyder i bobl siarad, gwrthbrofi, sut mae llunio a mynegi dadleuon a a dwi’n meddwl bod defnyddio’r sgiliau hyn yn hynod o bwysig.”

Hoffai dîm WCIA ddiolch i Dŷ Dredegar am gynnal y digwyddiad ac i Sefydliad Hodge am eu cefnogaeth dros y blynyddoedd.

Dywedodd Susie Ventris –Field, barnwr yn y rownd derfynol a Phrif Weithredwr Ganolfan Materion Rhyngwladol Cymru : “Rwyf bob amser yn teimlo’n ysbrydoledig yn gwrando ar bobl ifanc yn y gystadleuaeth hon, gan eu bod yn cyflwyno dadleuon ar bynciau anodd ac yn aml yn gorfod dadlau barn nad yw’n ddadl eu hunain. Mae’n wych eu gweld yn datblygu cydymdeimlad, sgiliau siarad cyhoeddus a meddwl yn feirniadol.

“Mae’r rhain yn sgiliau bywyd mor hanfodol ac yr oedd yn ein penderfyniad i ddod o hyd i arian ar gyfer y dyfodol”




Diwrnodau Daffodil y 1920au-30au: dathlu Gweithredu Cymunedol ar draws Cymru #WorldPeaceDay

Rob Laker, Intern Archifau WCIA

Blog ac ymchwil gan Intern Archifau WCIA, Rob Laker, a oedd ar leoliad gyda Cymru dros Heddwch o Adran Hanes Prifysgol Abertawe dros gyfnod yr Haf 2019. Defnyddir deunyddiau o Lyfrgell Genedlaethol Cymru ac Archifau’r Deml Heddwch; ac Adroddiadau Blynyddol Cynghrair Cenhedloedd Cymru 1922-45 ar wefan Casgliad y Werin Cymru, a ddigideiddiwyd gan WCIA (gyda chymorth myfyriwr doethurol o Abertawe, Stuart Booker), at ddibenion mynediad agored ac ymchwil i’r dyfodol. Golygwyd ddiwethaf gan Craig Owen, Cymru dros Heddwch.

Mae’r erthygl hon yn cael ei chyhoeddi fel #Peacemakers #FridayFeature WCIA i nodi Diwrnod Heddwch y Byd 2019, sy’n dathlu gweithredu byd-eang Cymru y gorffennol, y presennol a’r dyfodol.

Stori Cymru ‘Diwrnodau Daffodil dros Heddwch’

Agorwyd y gwelyau daffodil yng Ngardd Genedlaethol Heddwch Cymru, y tu allan i’r Deml Heddwch ac Iechyd Genedlaethol yng Nghaerdydd ym 1938.

Yn sgil y Rhyfel Byd Cyntaf, gwelwyd newidiadau enfawr yn y ffordd yr oedd pobl ym Mhrydain yn gweld materion rhyngwladol. Roedd penderfyniad cadarn wedi’i feithrin ar draws y Deyrnas Unedig: Nid dim ond delfryd fyddai ‘byth eto’, ond penderfyniad diriaethol bod yn rhaid i bawb weithio’n ddiwyd tuag at warchod heddwch y byd.

Yr awydd hwn a arweiniodd yn gyflym at fwy o ddiddordeb mewn ymgysylltu rhyngwladol, ac yn y pen draw, ysgogodd bobl pob dydd ar draws Cymru i ddechrau cynnal ‘ Diwrnodau Daffodil ‘ er budd Cynghrair Cenhedloedd Cymru. Yn un o’r ymatebion unigryw i Gymru, roedd y digwyddiadau hyn yn ymgorffori math o wladgarwch eangfrydig-balchder yn y darlun o gymwysterau rhyngwladol Cymru.

Yn ystod y pymtheg mlynedd y digwyddasant, trefnodd cefnogwyr y gynghrair o leiaf un Diwrnod y Daffodil mewn dros 600 o drefi a phentrefi Cymru, gan drawsnewid y digwyddiad yn arfer diwylliannol a oedd yn treiddio i bob cwr o’r genedl, hyd at ddechrau’r Ail Ryfel Byd.

Edrychwch ar Google Map of Communities a drefnodd y Diwrnodau Daffodil rhwng 1925-39, sydd wedi’u coladu gan fyfyriwr hanes Abertawe, Rob Laker (Closiwch, neu cliciwch ar PINS, i ddod o hyd i gymunedau yn agos atoch. Gellir cael gwybodaeth bellach am weithredu ar raddfa leol o adroddiadau Cynghrair Cenhedloedd Cymru, a ddigideiddiwyd gan WCIA ar wefan Casgliad y Werin Cymru).

Tarddiad, Datblygiad a Llwyddiannau yn y 1920au

Dechreuodd yr arfer o werthu daffodiliau ar gyfer achos rhyngwladol mor gynnar â 1922, pan aeth gwirfoddolwyr Cynghrair Cenhedloedd Cymru allan ar strydoedd

Caerdydd i godi arian i ryddhau’r newyn oedd yn effeithio ar gyfrannau mawr o Rwsia yn dilyn y rhyfel sifil diweddar.

Erbyn 1924, roedd gwerthu daffodil drwy’r haf i godi arian at waith y WLNU wedi dod yn draddodiad gwefreiddiol. Byddai Diwrnodau Daffodil yn aml yn parhau i ddigwydd tan ddiwedd mis Medi (er gwaethaf ymdrechion y pwyllgor gwaith i osod dyddiad cenedlaethol yng nghanol mis Mai – gan gysylltu â’r ‘Diwrnod Heddwch ‘ ar gyfer Neges Heddwch ac Ewyllys Da Ieuenctid Cymru sydd newydd ei sefydlu), ac atgyfnerthodd y digwyddiad ei hun yn gyflym fel rhan annatod o ddiwylliant Cymru rhwng y rhyfeloedd.

Byddai miloedd o focsys o flodau – cardboard a go iawn – yn cael eu cludo ar drên ar draws Cymru, gan gyrraedd pob pentref mewn pryd i’w dosbarthu ymhlith y gwirfoddolwyr lleol oedd yn ymwneud â Diwrnod y Daffodil. Byddai gweithwyr, pob un wedi cael basged o wiail, hambwrdd pren, neu weithiau, bocs cardboard yn rhodd gan siop melysion lleol, yn gadael canolfannau cydlynu cyfagos, yn barod i dreulio eu dydd Sadwrn yn gwerthu daffodiliau wedi’u pacio’n daclus.

Roedd plant ysgol yn arbennig – er iddynt gael eu ‘gwahardd ‘ yn swyddogol rhag cymryd rhan! – yn elfen allweddol o’r Diwrnodau Daffodil. Roedd y rhan fwyaf o drefnwyr yn mwynhau’r cyfle i gryfhau eu niferoedd gyda chymaint o wirfoddolwyr brwdfrydig. Cafodd eu hachos ei wneud yn glir gan y labeli ar draws ochr flaen pob un bocs – ‘er heddwch y byd’ – ac roedd eu hymroddiad yn glir i bawb i’w weld yn ôl eu presenoldeb ar y penwythnosau mwyaf glawiog hyd yn oed yn ystod yr haf yng Nghymru.

Nid damwain oedd dewis defnyddio symbol cenedlaethol Cymreig i hyrwyddo corff rhyngwladol. Roedd yn cyfleu neges fwriadol a grymus iawn: datganiad o hunaniaeth Cymru fel cenedl fodern, wedi’i hymrwymo, ar ei chraidd, i fynd ar drywydd heddwch a chydweithrediad rhyngwladol. Roedd yn ddatganiad o falchder cyhoeddus Cymru yn eu rôl ar ben blaen rhyngwladoldeb.

Fel y nodwyd gan un adroddiad papur newydd (1) ar Ddiwrnod y Daffodil Caerdydd 1925:

“the national flower of Wales had become the international flower of peace. The purchase and wearing of a daffodil in this way expresses both pride in the nation’s past, and hope for its future.”

Nid oedd y gwladgarwch hwn a oedd yn edrych tuag allan wedi’i gyfyngu i ganolfannau mawr fel Caerdydd. Ym 1924, cynhaliodd chwech ar hugain o drefi Cymru Ddiwrnod y Daffodil er mwyn cynorthwyo Cynghrair Cenhedloedd Cymru, ac eto roedd y nifer hwn wedi lluosi bron deg gwaith erbyn 1927, gyda 249 o Ddiwrnodau Daffodil yn cael eu cynnal ar draws Cymru.

Mewn dim ond ychydig flynyddoedd, roedd y Diwrnodau Daffodil nid yn unig wedi ‘blodeuo’ i fod yn ddigwyddiad diwylliannol cydnabyddedig, ond daeth yn amlwg yn gyflym bod rhaid ariannu Cynghrair Cenhedloedd Cymru, gan gyfrannu dros hanner incwm y Cyngor am y rhan fwyaf o’r cyfnod rhwng y ddau ryfel. Ym 1927 yn unig, cafodd gwerth £1,877 (16s 11d) o ddaffodiliau eu prynu gan bobl Cymru i helpu’r Undeb – sy’n cyfateb i tua 450,000 o ddaffodiliau cardfwrdd (2). Ffigur arbennig o drawiadol, o ystyried y cofnodwyd bod poblogaeth Cymru yn 2,656,000 yn y cyfrifiad diwethaf ym 1921.

Er mor bwysig oedd eu gwaith, yn sicr nid Diwrnodau Daffodil lleol oedd yr unig beth a ddeilliodd o’r traddodiad hwn. Bob blwyddyn, byddai Cynghrair Cenhedloedd Cymru yn rhoi stondin i fyny yn gwerthu’r blodau yn yr Eisteddfod Genedlaethol (3), ac yn ymddangos hefyd mewn digwyddiadau cenedlaethol eraill fel Sioe Amaethyddol Frenhinol Cymru hyd at 1939.

Roedd gemau rygbi, ar ben hynny, yn gyfle ar gyfer arddangosfa wirioneddol genedlaethol o ryngwladoldeb. Tynnir sylw at hyn mewn un adroddiad wrth sôn am yr awyrgylch yn y stadiwm genedlaethol ar 9 Ebrill 1927 – diwrnod cyntaf Cymru yn chwarae gartref ers pencampwriaeth y Pum Gwlad yn gynharach y flwyddyn honno:

‘Maybe it was because of the enthusiasm with which so good a Welsh Nationalist as Mr David Davies, M.P. has espoused the cause of the League of Nations Union – but whatever the cause, Wales has distinguished itself in its enthusiasm for the cause of world peace. That is why on Saturday in Cardiff everyone wore a daffodil as the insignia of the League of Nations’.

Erbyn diwedd y 1920au, roedd y Diwrnodau Daffodil wedi dod yn symbol hollbresennol mewn cymdeithas yng Nghymru – rhan sefydledig o’r diwylliant rhwng y ddau ryfel. Roeddent yn arwyddlun o ryngwladoldeb a oedd, yn bell o fod yn groes i hunaniaeth genedlaethol, wedi dod yn rhywbeth i’w wisgo fel arddangosfa o wladgarwch – yn gartrefol iawn mewn gêm rygbi ar ddydd Sadwrn.

Menywod fel Crewyr Heddwch ac Arweinwyr

Yn ogystal â’u harwyddocâd ymarferol a diwylliannol, mae’r Diwrnodau Daffodil yn nodedig hefyd, am y rôl amlwg a chwaraeodd menywod yn eu sefydliad. O waith Annie Hughes Griffiths a llwyddiant y ddeiseb heddwch i fenywod i America, i ymdrechion arloesol Winifred Coombe Tennant yng Nghynulliad Cynghrair y Cenhedloedd, daeth menywod Cymru yn gysylltiedig â gweithredu er heddwch. Nid oedd y Diwrnodau Daffodil yn eithriad.

Annie-Jane Hughes Griffiths, Cadeirydd Cynghrair Cenhedloedd Cymru, yn dal Cofeb Heddwch Menywod Cymru y tu allan i’r Tŷ Gwyn yn Washington, 1924, gyda Mrs Ruth Morgan, Miss Eluned Prys a Mrs Mary Ellis. Casgliadau TI Ellis, Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Yn aml, roedd menywod lleol yn cymryd yr awenau wrth drefnu digwyddiadau yn eu hardal eu hunain, cydlynu gwirfoddolwyr a gweithredu fel cynrychiolydd y pentref wrth gyfathrebu â phencadlys Caerdydd. Yn y rôl hon, byddai menywod yn aml yn cadeirio pwyllgorau lleol a oedd yn gyfrifol am drefnu’r digwyddiad, gan rhoi lefel nodedig o ddylanwad iddynt yn eu cymuned leol.

Yn sicr, nid oedd rôl menywod yn gyfyngedig i gymunedau lleol. Yn ystod y 1920au, roedd Diwrnodau Daffodil yn cael eu trefnu gan Bwyllgor Diwrnod Daffodil Cenedlaethol y Menywod, a oedd yn gyfrifol am gydlynu trefnwyr lleol a datrys yr heriau logistaidd oedd yn dod yn sgil anfon bocsys o ddaffodiliau i gymunedau anghysbell ar draws Cymru.

Wrth i amser fynd heibio, a phan gafodd cyfraniad menywod Cymru i Gynghrair y Cenhedloedd ei gydnabod yn fwy ffurfiol, cafodd y cyfrifoldeb dros y Diwrnodau Daffodil ei gymryd drosodd gan Bwyllgor Ymgynghorol y Menywod. Sefydlwyd y pwyllgor ym 1933. Roedd Pwyllgor Ymgynghorol y Menywod i Gynghrair Cenhedloedd Cymru yn gorff trefnu swyddogol a ymgymerodd â gwaith amrywiaeth o grwpiau

menywod a oedd yn cael eu cydnabod yn llai ffurfiol, gan gynnwys y Pwyllgor Diwrnodau Daffodil Cenedlaethol. Dan nawdd Annie Hughes Griffiths, byddai’r traddodiad Diwrnod y Daffodil yn mwynhau rhywfaint o’i flynyddoedd mwyaf poblogaidd, ond byddai hefyd yn wynebu ei heriau mwyaf aflonyddol.

Treialon, Gwydnwch ac Optimistiaeth Ddi-ildio yn y 1930au

Arweiniodd diwedd y ‘dauddegau gwyllt’, a dyfodiad y Dirwasgiad Mawr, at newidiadau dwfn i fywyd bob dydd ar draws Cymru a’r byd. Daeth incymau gwario i ben wrth i ddiweithdra godi, gan wasgu ar bocedi cefnogwyr y Gynghrair, a fu’n hael cyn hynny.

Gwirfoddolwyr Diwrnod y Daffodil Caerdydd – ‘Young Workers for Peace’, Western Mail, 22 Mai 1933.

Ategwyd y dirywiad economaidd nid yn unig gan ostyngiad amlwg yn yr incwm cyfartalog a gynhyrchwyd gan bob diwrnod y daffodil, ond hefyd, gwelwyd gostyngiad sydyn yn nifer y trefi a oedd yn trefnu un o gwbl – yn enwedig yn ardaloedd diwydiannol Morgannwg. Ond roedd penderfyniad pobl Cymru i gefnogi gwaith Cynghrair Cenhedloedd Cymru, fodd bynnag, yn parhau’n ddigyfnewid. Hyd yn oed yng nghanol y cythrwfl economaidd a oedd yn ennyn y genedl, roedd canghennau lleol yr Undeb yn dal i allu cydlynu 211 o Ddiwrnodau Daffodil yn llwyddiannus ar draws Cymru.

Mewn ardaloedd gogleddol fel Ynys Môn, cynyddodd nifer y Diwrnodau Daffodil a drefnwyd ym 1930 mewn ymgais i wrthsefyll colledion mewn mannau eraill, tra

cynhaliodd llawer o drefi cefn gwlad – er enghraifft Crucywel – eu Diwrnod Daffodil cyntaf erioed eleni. Yn amlwg felly, roedd gweithgareddau’r Gynghrair yn cael eu hystyried yn fwy na dim ond achos elusennol i gael ei gefnogi ar adegau o gyfoeth. Mae’r ffaith, hyd yn oed ym 1930, yng nghanol yr argyfwng economaidd, bod Cynghrair Cenhedloedd Cymru yn dal i allu gwerthu £1707 17 11d o stoc – sy’n gyfwerth â bron i 410,000 ceiniog o ddaffodiliau – yn dyst i ymrwymiad Cymru rhwng y ddau ryfel i ryngwladoldeb y Gynghrair.

Dros y blynyddoedd nesaf, canfu Cynghrair Cenhedloedd Cymru ffyrdd o godi proffil y Diwrnodau Daffodil. Mewn rhai ardaloedd, dechreuodd gwerthwyr wisgo gwisgoedd cenedlaethol traddodiadol Aelodau’r Gynghrair (4), gan dynnu sylw at gyffredinolrwydd gweithredu ar lawr gwlad mewn aelod-wledydd eraill, a thynnu sylw gweledol o’r gymuned ryngwladol roeddent yn ei chefnogi i’r bobl oedd yn gwisgo daffodil. Yng Nghaerdydd, cafodd cynlluniau eu rhoi ar waith (5) ar gyfer ‘Cae Gobaith’ – sef cae o ddaffodiliau wedi’u plannu ar y tir gwyrdd o amgylch y Castell – fel symbol o’r dyfodol i ategu’r gofeb i’r gorffennol a ddarparwyd gan y ‘Cae Coffa’. O ganlyniad, dechreuodd yr incwm o’r Diwrnodau Daffodiliau godi’n raddol.

Argyfwng Abyssinnia

Fodd bynnag, cafodd yr optimistiaeth a gafodd ei ysbrydoli gan arloesi o’r fath ei ysgwyd yn ddrwg gan argyfwng Abyssinia 1935. Mae methiant y Gynghrair i

Argyfwng Abyssinia 1935 – Cyflenwadau meddygol ar y blaen yn Addis Ababa, Wikimedia Commons

weithredu’n bendant yn ystod yr argyfwng yn aml yn cael ei ystyried yn ddechrau’r diwedd i’r sefydliad, a arweiniodd at argyfwng byd-eang o ran hyder yn ei awdurdod dros gymuned o wledydd oedd yn troi eu sylw’n fwyfwy tuag i mewn wrth fynd ar drywydd buddiannau cenedlaethol unigol.

Fel y cadarnhaodd trefnwyr yr ohebiaeth wyllt rhwng y WLNU a threfnwyr lleol diwrnod y daffodil, nid oedd Cymru’n rhydd o’r patrwm hwn o ddadrithiad. Yn nodweddiadol o lythyrau o’r fath oedd yr hyn a anfonwyd gan y Cydlynydd ym Mrynmafonwyd, a ysgrifennodd i bencadlys Caerdydd ym 1936 (6) i’w hysbysu bod barn gyhoeddus ‘ yn sicr anffafriol ‘ y Gynghrair wedi ei orfodi i ohirio Diwrnod y Daffodil y flwyddyn honno, gan bod diffyg diddordeb ymarferol.’ Meddai trefnydd arall o Langynwyd (7) fod gwerthwyr daffodiliau lleol a oedd yn arfer bod yn frwdfrydig erbyn

hyn ‘yn llwyr wrthod cael unrhyw beth i’w wneud [â] gwerthu i’r Gynghrair oedd wedi methu â helpu pan oedd angen help ‘, gan ei gorfodi i ganslo Diwrnod y Daffodil y dref y flwyddyn honno. Hyd yn oed mewn trefi fel Wrecsam, a oedd yn cynnal Diwrnod y Daffodil ym 1936, gorfodwyd y trefnwyr i ymddiheuro am y symiau pitw a godwyd ganddynt (8), fel

‘the people blame the League for the fate of the Abyssinians’.

Nid dadrithiad gwirfoddolwyr oedd yr unig effeithiau a gafodd yr argyfwng Abyssinia ar draddodiad Diwrnod y Daffodil. Ym mis Medi 1935, gwrthododd Prif Gwnstabl Sir Forgannwg i Dredegar Newydd gynnal Diwrnod y Daffodil (9), ar y sail na ellid ei ystyried yn ‘ achos elusennol ‘; cyntaf yn hanes y traddodiad. Fel y nodwyd yn adroddiad mewnol Cynghrair Cenhedloedd Cymru, ni chafwyd unrhyw anhawster o gwbl i gael caniatâd ar gyfer Diwrnod y Daffodil tan fis Hydref 1935, ond yn sydyn, barnwyd bod yr achos yn rhy ddadleuol i godi arian ar ei gyfer. Ymunodd y Barri, Tonypandy, Aberdâr, ac eraill yn gyflym â’r rhestr o drefi y gwrthodwyd trwyddedau iddynt gan awdurdodau lleol ar y sail hon (10), gan i sefydliad Cynghrair y Cenhedloedd a’r ddelfryd o heddwch y byd symud ymhellach ar wahân yng nghanfyddiadau bobl gyffredin ar draws Cymru.

Mae’r problemau hyn a wynebir gan drefnwyr Diwrnod y Daffodil yng Nghymru yn dangos yn glir proses o wleidyddoli mater y Gynghrair oedd yn digwydd ym 1935. Nid oedd bod o blaid cydweithrediad rhyngwladol heddychlon bellach, o reidrwydd, yn gyfystyr â bod o blaid Cynghrair y Cenhedloedd, gan drawsnewid achos a fu’n un cyffredinol, yn fater dadleuol.

Yn ôl un trefnydd o Landudno, “The Geneva disappointment had shaken confidence in internationalism to its very core.”

Eto, er yr holl broblemau a oedd yn wynebu Cynghrair Cenhedloedd Cymru, roedd 1936 yn un o’r blynyddoedd mwyaf llwyddiannus ar gyfer y Diwrnodau Daffodil yn ystod y cyfnod rhwng y ddau ryfel. Mae adroddiad blynyddol 1936-7 yr Undeb yn rhestru dros 300 o ddiwrnodau a gynhaliwyd mewn trefi ar draws Cymru, tra bod llawer o ardaloedd nad oedd yn gallu trefnu digwyddiad swyddogol yn dal i lwyddo i godi arian drwy lobïo cefnogwyr y Gynghrair yn breifat. ‘ Llanharan does care ‘ oedd neges un trefnydd (11)-er bod llawer o bobl yng Nghymru wedi dadrithio â’r gynghrair, roedd llawer yn credu hefyd, bod yr argyfwng wedi bywiogi eu hawydd i weld y Gynghrair yn llwyddo: ‘ It rained almost all the day ‘ ar Ddiwrnod y Daffodil Llanharan, ond roedd y trefnydd yn dal i allu dweud yn falch ‘the sellers were splendid to stick it out’. Roedd llythyrau o anogaeth, fel yr un o Bencader (12) a lofnodwyd ‘ with best wishes for the success of the League’, yn parhau i orlifo i Gaerdydd, gyda llawer yn cynnwys addewidion y byddai Diwrnod y Daffodil nesaf yn cael ei gynnal gyda mwy fyth o egni i gefnogi Cynghrair Cenhedloedd Cymru.

Ym 1938, roedd agor y Deml Heddwch ac Iechyd yng Nghymru fel pencadlys newydd Cynghrair Cenhedloedd Cymru a ‘chartref ysbrydol ‘ i ryngwladolwyr ledled Cymru, yn cynnig moment o ddathlu mawr ei angen, ac adlewyrchiad ymysg amseroedd heriol. Cyfrannwyd dros £12,000 o danysgrifiadau cyhoeddus tuag at adeiladu’r gofeb flaengar hon i’r rheiny a fu farw yn y Rhyfel Byd Cyntaf; ac er nad yw WCIA wedi dod o

hyd i unrhyw gofnodion eto ar sut y casglwyd y tanysgrifiadau hyn, ymddengys yn debygol iawn fod y Diwrnodau Daffodil, a’r mudiad rhyngwladol Cymru gyfan a hwyluswyd ganddynt, yn rhan enfawr o greu’r etifeddiaeth hon.

Ar 23 Tach 1938, trodd Mrs Minnie James o Ddowlais allwedd euraidd symbolaidd i agor y Deml Heddwch, ar ran mamau oedd wedi bod trwy brofedigaeth yng Nghymru a’r byd. Mynegodd ei gobeithion y byddai’n parhau i ysbrydoli cenedlaethau’r dyfodol i weithredu ar heddwch, ac i adeiladu gwell byd fel y ‘weithred derfynol o gofio’.

Roedd y teimlad Cymreig o ryngwladoldeb yn dal i fod yn flaenoriaeth – ac yn benderfynol o oroesi pa stormydd bynnag y byddai’r blynyddoedd nesaf yn esgor arnynt. Parhaodd Cynghrair Cenhedloedd Cymru i ymdrechu i gadw’r heddwch hyd at wrthdaro’r Ail Ryfel Byd. Er gwaetha’r rhyfel a oedd ar y gorwel, roedd 206 o drefi a phentrefi yn dal i drefnu Diwrnodau Daffodil yn ystod tymor yr haf 1939, gan godi dros £820 i’r Undeb yn y gobaith y gellid dal i stopio’r ymladd.

Ac wrth i heddwch lithro allan o afael y rheiny a ymdrechodd i’w gynnal, felly hefyd y diflannodd Diwrnodau’r Daffodil i mewn i hanes. Er bod un digwyddiad ynysig wedi cael ei gynnal ym 1940, nododd yr Ail Ryfel Byd ddiwedd “Diwrnod y Daffodil”; bod traddodiad diwylliannol Cymru wedi gwywo ond a rwymodd cenedligrwydd a rhyngwladoldeb yn un hunaniaeth drydanol am 15 mlynedd.

Roedd y Diwrnodau Daffodil yn symbol o obaith ar gyfer y dyfodol; cadarnhad o le Cymru ar flaen y cenhedloedd oedd yn ymdrechu i gymodi; datganiad bod ei phobl ar flaen y gad wrth geisio cael harmoni ar raddfa ryngwladol. Roedd Cymru yn genedl oedd yn gwrthod rhoi’r gorau i geisio heddwch; treftadaeth y mae stori Diwrnodau’r Daffodil yn dal i fod yn dyst iddi.

Diwrnod Heddwch y Byd a Gweithredu ar yr Hinsawdd heddiw

Streic hinsawdd Cymru Medi 2019 y tu allan i’r Senedd

Y penwythnos hwn, wrth i’r byd ddathlu Diwrnod Heddwch Rhyngwladol y Cenhedloedd Unedig ar 21 Medi, mae WCIA yn cario’r fflam hon o weithredu cymunedol rhyngwladol wrth ymuno â #ClimateStrike ar draws y wlad, ar y cyd ag #ExtinctionRebellion, plant a grwpiau ieuenctid o bob cwr o Gymru. Yr Argyfwng Hinsawdd bresennol yw achos ‘cenedlaethau’r dyfodol’ yn yr un modd ag ailadeiladu heddwch y byd oedd achos ‘Cenhedlaeth y Cenhedloedd Unedig’ ar ôl yr Ail Ryfel

Byd- y cafodd pob un ohonynt eu magu gyda Diwrnodau Daffodil yn rhan ddofn o draddodiad a hunaniaeth ryngwladol Cymru.

Wrth i Gymru wynebu’r her o ffurfio ei rôl ar ôl Brexit yn y byd, ymysg rhaniadau cymunedol dwfn a byd sy’n newid yn y DU, yn Ewropeaidd ac yn rhyngwladol, mae rôl y #Peacemakers i hyrwyddo anghenion cenedlaethau’r dyfodol – ac i ddysgu oddi wrth ein gorffennol ac yn wir, i gael ein hysbrydoli ganddo – yn parhau i fod mor fawr heddiw ag erioed.

Cyfeirnodau

[1] ‘International Emblem’ Western Mail, 3 Awst 1925, 9.

[2] Mae’r rhif hwn yn seiliedig ar werthu daffodiliau cardfwrdd am un geiniog yr un, ond mae’r ffigur gwirioneddol yn debygol o fod ychydig yn is, gan fod rhywfaint o ddaffodiliau a werthwyd yn flodau go iawn, a oedd yn gwerthu am dair ceiniog yr un.

[3] Am ohebiaeth ynghylch presenoldeb y Gynghrair yn yr Eisteddfod, gweler y dogfennau cysylltiedig yn ‘League of Nations Union and United Nations Association Records: Women’s National Daffodil day Committee, general correspondence, Feb. – Aug. 1928 [228]’, Aberystwyth, Llyfrgell Genedlaethol Cymru, B1/33.

[4] ‘Cardiff and the League of Nations’, Western Mail, 11 Ebrill 1927, 9.

[5] ‘Costumes of Many Lands’, Western Mail, 24 Gorffennaf 1930, 11.

[6] ‘League of Nations Union Daffodil Day Suggestion’, Western Mail, 13 Rhagfyr 1932, 9.

[7] Llythyr gan Beryl M. Griffiths (Brynmafonwyd) i David Samways, 12 Mai 1936, a ddarganfuwyd yn ‘League of Nations Union and United Nations Association Records: Daffodil Days-letters, flag days, carnivals, stalls, etc., 1935-9, 1946-7 [88]’, Aberystwyth, Llyfrgell Genedlaethol Cymru, B1/54(1).

[8] Llythyr gan Miss Olwen Evans (Llangynwyd) i David Samways, 8 Mai 1936, a ddarganfuwyd yn ‘League of Nations Union and United Nations Association Records: Daffodil Days-letters, flag days, carnivals, stalls, etc., 1935-9, 1946-7 [88]’, Aberystwyth, Llyfrgell Genedlaethol Cymru, B1/54(2).

[9] Llythyr gan Robert Jones (Wrecsam) i David Samways, 9 Medi 1936, a ddarganfuwyd yn ‘League of Nations Union and United Nations Association Records: Daffodil Days-letters, flag days, carnivals, stalls, etc., 1935-9, 1946-7 [88]’, Aberystwyth, Llyfrgell Genedlaethol Cymru, B1/54(2).

[10] Gohebiaeth gyda Phrif Gwnstabl Sir Forgannwg, 30 Medi 1935, a ddarganfuwyd yn ‘League of Nations Union and United Nations Association Records: Daffodil Days-letters, flag days, carnivals, stalls, etc., 1935-9, 1946-7 [88]’, Aberystwyth, Llyfrgell Genedlaethol Cymru, B1/54(1).

Adroddiad ‘Glamorgan Daffodil Days’ (1935), a ddarganfuwyd yn ‘League of Nations Union and United Nations Association Records: Daffodil Days-letters, flag days, carnivals, stalls, etc., 1935-9, 1946-7 [88]’, Aberystwyth, Lly

[12] Llythyr i James Brown (Llanharran) i David Samways, 24 Medi 1935, a ddarganfuwyd yn ‘League of Nations Union and United Nations Association Records: Daffodil Days-letters, flag days, carnivals, stalls, etc., 1935-9, 1946-7 [88]’, Aberystwyth, Llyfrgell Genedlaethol Cymru, B1/54(1).

[13] Er enghraifft, Llythyr gan Bryn Davies (Pencader) i David Samways, 23 Mehefin 1936, a ddarganfuwyd yn ‘League of Nations Union and United Nations Association Records: Daffodil Days-letters, flag days, carnivals, stalls, etc., 1935-9, 1946-7 [88]’, Aberystwyth, Llyfrgell Genedlaethol Cymru, B1/54(4).




Blog : Ethical shopping at the Temple of Peace

On the 29th of November, the Temple of Peace hosted its first Ethical Christmas Market as an alternative to Black Friday -one of the biggest day of shopping in Britain. It was the perfect moment to rethink our shopping habits. There was something of Christmas in the air – visitors were welcomed with festive songs, smells of mulled wine and colourful stalls.

 

 

Being Ethical

We talked to a woman who bought her baby’s first Christmas ornament :

“I suppose for me, particularly since having Freddie, it’s  just trying to make some decisions whether that’s kind of more sustainable decisions. Kind of be more aware of, you know, the little planet that he is inheriting! Just trying to do our bit really. We bought a little dinosaur today which is his first Christmas decoration. So it’s remade from old saries and it’s quite nice to have a little story behind it!”

Indeed, all the stallholders were charities and organisations which promote sustainable development goals. It was the occasion for them to gather, talk about the issues that are close to their heart and share good practices.

For the organisation Health Help International, being Ethical means “buying directly from the people who make the items, because they are trying to make a living from what they are selling. […] The people we are engaged with [located in India and Africa] are usually disabled people or they are mothers of disabled children. They are artists who are trying to look after their families. Or, in India particularly, they lost their main income earner, their husband has had an accident and can’t work anymore so the women have to try to keep things together.

“We buy directly from them and they use local products to make their items. Then we bring them to the UK and all the money goes directly back to them. This is what we interpret as ethical.”

Bringing hope together 

It is very inspiring to see that there are already so many options to help us on our path to a more ethical way of shopping. To sum up, here are a few tips we learned from both customers and stallholders at the Ethical Market : / We decided to sum up for you a few tips we heard during this Ethical market.

  • Watch out for unscrupulous retailers – who really benefits from your purchase?
  • Make sure what you buy is locally produced or/and ethically sourced
  • It’s the small things that make all the difference : closing the tap while you brush your teeth is a good start!
  • Try to make more sustainable decisions everyday and be more aware of the world you want to leave to the next generations

 

The first step is to try. Everybody can be more ethical! Every little helps, and together we will make a difference…

 

“Look at what you buy, look at how sustainable it is and then don’t waste resources”